صادرات زعفران ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ به حدود ۶۰ تن به ارزش ۵۰ میلیون دلار رسید؛ رقمی که به گفته رئیس هیات‌مدیره صندوق توسعه صادرات زعفران، نسبت به حدود ۱۰۰ تن صادرات مدت مشابه سال قبل ۴۰ درصد کاهش نشان می‌دهد. همزمان سطح زیرکشت این محصول در کشور از ۱۳۰ هزار هکتار عبور کرده است.
به گزارش صنعتگرد، محمدرضا اردیخانی، رئیس هیات‌مدیره صندوق توسعه صادرات زعفران، با اشاره به آغاز فصل برداشت گفت هنوز برای اعلام رقم نهایی تولید امسال زود است، اما افزایش سطح زیرکشت احتمال رشد تولید را تقویت کرده است.
او سطح زیرکشت سال گذشته را حدود ۱۲۳ هزار هکتار و تولید زعفران را ۲۷۶ تن اعلام کرد و گفت امسال سطح زیرکشت حدود ۷ هزار هکتار افزایش یافته است.
در همین حال، معاونت امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی رقم سطح زیرکشت فعلی زعفران کشور را حدود ۱۳۳ هزار هکتار اعلام کرده است. بنابراین می‌توان گفت سطح زیرکشت زعفران ایران اکنون بیش از ۱۳۰ هزار هکتار است؛ هرچند درباره میزان دقیق افزایش نسبت به سال گذشته، آمارهای اعلام‌شده کمی متفاوت است.
صادرات زعفران ایران؛ تولید بیشتر در برابر افت ۴۰ درصدی صادرات
مهم‌ترین نکته بازار زعفران در سال جاری، تفاوت میان روند تولید و صادرات است.
در حالی که سطح زیرکشت افزایش یافته و وزارت جهاد کشاورزی نیز از احتمال رشد تولید امسال خبر داده، صادرات در نیمه نخست سال کاهش قابل توجهی داشته است.
اردیخانی اعلام کرد در شش ماه نخست امسال حدود ۶۰ تن زعفران به ارزش ۵۰ میلیون دلار صادر شده است؛ در حالی که صادرات در مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۰۰ تن بوده است.
بر این اساس، حجم صادرات رسمی زعفران در این دوره حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است.
حمل‌ونقل و تعهد ارزی؛ دو مانع صادرات زعفران
رئیس هیات‌مدیره صندوق توسعه صادرات زعفران مشکلات حمل‌ونقل و مقررات مربوط به تعهدات ارزی را از عوامل کاهش صادرات عنوان کرد.
به گفته او، بخش زیادی از زعفران صادراتی ایران از مسیر هوایی جابه‌جا می‌شود و کاهش پروازها، افزایش هزینه حمل و تأخیر در ارسال کالا، فعالیت صادرکنندگان را دشوارتر کرده است.
در برخی مسیرها نیز طولانی شدن زمان تحویل می‌تواند برای صادرکننده مشکل ایجاد کند؛ زیرا در دوره‌های نوسان ارز، فاصله میان زمان قرارداد و تحویل کالا می‌تواند قیمت و سود معامله را تغییر دهد.
اردیخانی همچنین رفع تعهد ارزی و دشواری انتقال منابع مالی را از دیگر چالش‌های فعالان این بازار دانست.
خراسان رضوی همچنان مرکز اصلی تولید زعفران
زعفران اکنون در بیش از ۱۵ استان کشور کشت می‌شود، اما براساس اظهارات اردیخانی، حدود ۷۰ درصد تولید کشور همچنان مربوط به خراسان رضوی است.
او پیش‌بینی کرد با توجه به شرایط آب‌وهوایی امسال، برداشت گسترده گل زعفران در خراسان رضوی از حدود ۱۵ آبان آغاز شود و در مناطق مختلف بین ۴۰ تا ۴۵ روز ادامه داشته باشد.
همزمان وزارت جهاد کشاورزی اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن مزارع زعفران را نیز آغاز کرده است؛ اقدامی که قرار است امکان رهگیری محصول از مزرعه تا بازار و کنترل بهتر کیفیت و اصالت زعفران را فراهم کند.
هر کیلو زعفران حدود ۳۰۰ میلیون تومان
اردیخانی قیمت فعلی هر کیلوگرم زعفران را در بازار و بورس کالا حدود ۳۰۰ میلیون تومان اعلام کرده است.
البته قیمت زعفران بسته به نوع، کیفیت، میزان رنگ‌دهی، نحوه فرآوری و درجه‌بندی متفاوت است و رقم اعلام‌شده باید به‌عنوان یک قیمت تقریبی بازار در مقطع فعلی در نظر گرفته شود.
با آغاز فصل برداشت، میزان تولید واقعی امسال نیز یکی از عوامل تعیین‌کننده در مسیر قیمت خواهد بود.
چرا افزایش تولید به‌تنهایی کافی نیست؟
فعالان زنجیره زعفران معتقدند افزایش سطح زیرکشت و تولید، بدون توسعه بازار صادراتی الزاماً به افزایش درآمد کشاورزان و صادرکنندگان منجر نمی‌شود.
اردیخانی تأکید کرد ایران همچنان بخش قابل توجهی از زعفران را به صورت خام یا فله‌ای صادر می‌کند، در حالی که در کشورهای دیگر از این محصول در صنایع دارویی، آرایشی و بهداشتی، عطرسازی و تولید محصولات غذایی با ارزش افزوده بالاتر استفاده می‌شود.
او معتقد است جهت‌گیری زنجیره زعفران باید از فروش ماده خام به سمت تولید فرآورده‌های نهایی حرکت کند.
به گفته وی، در صورت توسعه صنایع فرآوری و حضور مؤثرتر در بازار محصولات نهایی، ظرفیت ارزآوری زعفران می‌تواند بسیار بیشتر از صادرات محصول خام باشد.
عدد ۲ میلیارد دلار ارزآوری که در این زمینه مطرح شده، برآورد و هدف مورد اشاره اردیخانی است و نباید به‌عنوان پیش‌بینی قطعی درآمد صادراتی زعفران در نظر گرفته شود.
خروج زعفران ایرانی از مسیر افغانستان
یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده، خروج غیرقانونی زعفران ایران و عرضه آن از مسیر افغانستان است.
اردیخانی گفت بخشی از زعفران ایرانی به شکل غیررسمی از کشور خارج شده و سپس با نام افغانستان وارد بازارهای خارجی می‌شود.
او حتی مدعی شد بخشی از بسته‌بندی‌های مورد استفاده برای این صادرات در داخل ایران تهیه می‌شود.
از آنجا که این اطلاعات بر مبنای اظهارات رئیس صندوق توسعه صادرات زعفران مطرح شده و آمار رسمی از حجم این نوع خروج منتشر نشده است، نمی‌توان سهم دقیق قاچاق در بازار زعفران را مشخص کرد.
اردیخانی پیشنهاد کرده است برای ساماندهی این مسیر، ایران و افغانستان به یک سازوکار رسمی و موقت برای صادرات و ترانزیت زعفران دست پیدا کنند تا محصول از مسیر قانونی جابه‌جا شود و هویت ایرانی آن نیز حفظ شود.
زنجیره ارزش، اولویت بعدی زعفران ایران
همزمان با افزایش سطح زیرکشت، وزارت جهاد کشاورزی نیز تأکید کرده که توسعه زعفران نباید صرفاً بر افزایش مساحت کشت متمرکز باشد.
افزایش عملکرد در هکتار، مدیریت مصرف آب، استفاده از پیاز سالم، مکانیزاسیون، بهبود فرآوری، بسته‌بندی استاندارد و شناسنامه‌دار شدن مزارع از برنامه‌هایی است که برای توسعه پایدار این محصول مطرح شده است.
برای زعفران ایران، چالش اصلی اکنون فقط میزان تولید نیست؛ حفظ بازار صادراتی، افزایش سهم محصولات فرآوری‌شده و جلوگیری از فروش محصول ایرانی با هویت تجاری سایر کشورها نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
