مراتع ایران تنها منبع تولید علوفه نیستند، بلکه در حفظ خاک، تنظیم چرخه آب، پشتیبانی از دامپروری و تقویت امنیت غذایی کشور نقش مستقیم دارند؛ با این حال، نبود یک سامانه ملی پایش، مدیریت کارآمد این منابع راهبردی را با چالش مواجه کرده است.
به گزارش صنعتگرد و به نقل از صنایع، مراتع ایران یکی از سرمایههای راهبردی کشور به شمار میروند که کارکرد آنها فراتر از تولید علوفه است. این عرصههای طبیعی در تنظیم چرخههای هیدرولوژیک، کاهش فرسایش خاک، جذب و ذخیره کربن و پشتیبانی از تنوع زیستی نقش دارند و همزمان معیشت میلیونها دامدار روستایی و عشایری نیز به بهرهوری آنها وابسته است.
بر اساس این گزارش، در شرایطی که امنیت غذایی به یک اولویت راهبردی تبدیل شده و تغییرات اقلیمی ریسکهای تولید را افزایش داده است، مدیریت سازگار و مبتنی بر داده مراتع به یک الزام ملی تبدیل شده، اما فقدان نظام پایش یکپارچه همچنان مهمترین مانع در مسیر حکمرانی اثربخش این بخش محسوب میشود.
نتایج یک مطالعه با عنوان «امکانسنجی بومیسازی سامانههای پایش مراتع» نشان میدهد که کشور از نظر دسترسی به دادههای ماهوارهای رایگان و بلندمدت، ظرفیت مناسبی برای رصد مستمر شاخصهایی مانند پوشش گیاهی، تغییرات کاربری اراضی و روندهای خشکسالی دارد. با این حال، مسئله اصلی نه کمبود داده، بلکه ضعف در حکمرانی داده و نبود چارچوبی یکپارچه برای تبدیل دادههای خام به اطلاعات تحلیلی و اتصال آن به فرآیند تصمیمسازی است.
در این گزارش تأکید شده است که بدون استقرار چرخه «پایش، تحلیل، تصمیم، اجرا و ارزیابی»، حتی پیشرفتهترین سامانههای داده نیز به بهبود واقعی حکمرانی مراتع منجر نخواهند شد. در همین راستا، مدیریت سازگار به عنوان یک رویکرد مبتنی بر یادگیری نهادی و بازخورد مستمر، میتواند خلأ موجود در سیاستگذاری و مدیریت منابع طبیعی را جبران کند.
گزارش یادشده، طراحی و استقرار یک سامانه ملی پایش مراتع را پیششرط گذار به مدیریت دادهمحور میداند؛ سامانهای که بتواند با اتکا به تصاویر ماهوارهای و زیرساختهای پردازش، پایش منظم پوشش گیاهی، برآورد زیستتوده و ظرفیت چرای دام را در مقیاس ملی انجام دهد و توصیههای مدیریتی منطقهمحور در اختیار نهادهای اجرایی قرار دهد.
بر پایه این گزارش، پیامدهای افت کیفیت مراتع تنها محدود به محیطزیست نیست و بهطور مستقیم بر اقتصاد و امنیت غذایی اثر میگذارد. کاهش تولید علوفه طبیعی، وابستگی به نهادههای وارداتی را افزایش میدهد، هزینه تولید محصولات دامی را بالا میبرد و در نهایت بر قیمتها و معیشت خانوارها تأثیر میگذارد.
در جمعبندی این گزارش آمده است که تداوم مدیریت واکنشی و مقطعی، هزینههای بلندمدت بیشتری به کشور تحمیل خواهد کرد. در مقابل، سرمایهگذاری هدفمند در سامانه ملی پایش مراتع و پیوند آن با سیاستهای امنیت غذایی و برنامهریزی تولید دام، میتواند به تقویت تابآوری سرزمین و پایداری منابع طبیعی کشور منجر شود.
