۷۲ هزار میلیارد تومان برای واردات تریاک دارویی؛ جزئیات کامل طرح کشت داخلی شقایق
افت شدید کشفیات، کاهش تاریخی تولید افغانستان و راهکارهای تأمین پایدار مواد اولیه مخدر درمانی در ایران
به گزارش صنعتگرد، بحران تأمین تریاک مورد نیاز صنعت دارو در کشور وارد مرحله حساسی شده است. آمارهای رسمی نشان میدهد نیاز سالانه ایران به این ماده، صرفاً برای مصارف دارویی و تولید داروهای مخدر درمانی مانند مورفین و کدئین، بین ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ تن برآورد میشود. این نیاز در گذشته عمدتاً از محل کشفیات نیروهای انتظامی و امنیتی تأمین میشد، اما افت بیسابقه کشفیات و محدودیت منابع خارجی، سیاستگذاران را به سمت طرح کشت داخلی گیاهان جایگزین خشخاش سوق داده است.
افت تاریخی کشفیات تریاک
بر پایه دادههای مرکز آمار ایران، کشفیات تریاک در سال ۱۴۰۳ به ۲۰۹ تا ۲۲۰ تن رسیده است؛ رقمی که نسبت به میانگین دو دهه اخیر (حدود ۵۶۰ تن) کاهش بیش از ۶۰ درصدی را نشان میدهد.
تاریخچه کشفیات حاکی از افزایش پیوسته تا سال ۱۳۹۹ (۹۴۷ تن)، و سپس روند نزولی شدید در سه سال گذشته است:
- ۱۴۰۰: ۷۵۷ تن
- ۱۴۰۱: ۵۰۹ تن
- ۱۴۰۲: ۴۰۵ تن
- ۱۴۰۳: حدود ۲۰۹ تا ۲۲۰ تن
کاهش کشفیات به معنای کمبود شدید مواد اولیه برای صنایع دارویی است، بهویژه که طبق اظهارات رسمی، خلوص تریاک مکشوفه نیز طی هشت سال از ۲۶ درصد به ۱۱ درصد کاهش یافته و آلایندههایی همچون سرب، کاکائو، جگر چرخکرده و حتی برگ کنف در آن شناسایی شده است.
منابع و هزینه واردات
گزارش ستاد مبارزه با مواد مخدر نشان میدهد مجوز واردات تریاک در ایران در سالهای گذشته حداکثر ۵۰ تن بوده که صرفاً زمانی صادر میشده که کشفیات داخلی کفایت نیاز را نمیکرده است.
با افت شدید کشفیات و فرض نیاز ۴۰۰ تن در سال، واردات این مقدار با قیمت بازار داخلی (۱۸۰ تا ۲۲۰ هزار تومان در هر کیلوگرم) مستلزم ۷۲ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان منابع مالی است؛ رقمی نجومی که بسیاری از کارشناسان آن را غیرقابل تحمل برای سیستم دارویی کشور میدانند.
عامل اصلی بحران: افغانستان
طبق گزارش سالانه دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، افغانستان که تا سال ۲۰۲۲ بزرگترین تولیدکننده تریاک جهان محسوب میشد، پس از اعمال محدودیت کشت خشخاش توسط طالبان، تولید اصلی خود را از ۶۲۰۰ تن به ۳۳۳ تن در سال ۲۰۲۳ کاهش داده است. سطح زیر کشت نیز از ۲۳۳ هزار هکتار به ۱۰ هزار و ۸۰۰ هکتار سقوط کرده که کاهش ۹۵ درصدی عرضه جهانی را رقم زده و باعث فشار مضاعف بر بازار بینالمللی تریاک شده است.
راهکار داخلی: کشت شقایق دارویی
مسئولان حوزه سلامت و مبارزه با مواد مخدر تأکید کردهاند که طرح پیشنهادی، کشت خشخاش معمولی (منبع سنتی تریاک) نیست، بلکه تولید دو گونه شقایق دارویی (الیفرا و ایرانی) است که:
- قابلیت تیغزنی و برداشت مستقیم تریاک ندارند.
- در کارخانههای داروسازی برای استخراج مواد مخدر درمانی استفاده میشوند.
- محصول نهایی صرفاً برای مصارف تولید داروهای بیمارستانی و کنترل درد شدید به کار میرود.
شرایط اجرایی کشت:
- زمینهای محصور و دارای مجوز رسمی وزارت جهاد کشاورزی.
- خرید محصول فقط توسط دولت و بدون ورود بخش خصوصی به توزیع.
- نظارت امنیتی کامل توسط ستاد مبارزه با مواد مخدر و نیروهای انتظامی.
- کنترل فرآیند تولید، کیفیت و ردیابی توسط سازمان غذا و دارو.
اختلافنظر بر سر میزان نیاز واقعی
در حالی که وزارت بهداشت نیاز را بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ تن اعلام میکند، برخی مقامات از عددی تا ۱۰۰۰ تن سخن گفتهاند و حتی ترحمی، مدیرکل حقوقی و مجلس ستاد مبارزه با مواد مخدر، نیاز را ۱۲۰۰ تن در سال دانسته است. این اختلاف برآوردها موجب پیچیدهتر شدن تصمیمگیری برای تأمین پایدار شده است.
مزیتهای رویکرد کشت داخلی
- کاهش وابستگی به بازارهای بیثبات بینالمللی.
- حذف هزینههای بالای واردات و صرفهجویی منابع ارزی.
- تضمین امنیت زنجیره تأمین مواد اولیه حیاتی داروسازی.
- کنترل کامل بر کیفیت محصول و جلوگیری از آلایندههای خطرناک.
چشمانداز اجرای طرح
با کاهش بیسابقه کشفیات و افت شدید تولید افغانستان، کارشناسان معتقدند گزینه کشت داخلی شقایق دارویی نهتنها راهکاری اقتصادی، بلکه تبدیل به یک ضرورت امنیتی و پزشکی برای ایران شده است. اجرای موفق این طرح مستلزم همکاری همزمان وزارت جهاد کشاورزی، سازمان غذا و دارو، پلیس و ستاد مبارزه با مواد مخدر خواهد بود تا کشور بتواند نیاز دارویی خود را بدون وقفه و وابستگی خارجی برطرف کند.
منبع: مجله صنعتگرد
