همکاری اقتصادی خراسان رضوی و تاجیکستان با تمرکز بر توسعه تجارت، سرمایه‌گذاری، ارتباط مناطق آزاد و بررسی تعرفه‌های ترجیحی وارد مرحله تازه‌ای از مذاکرات شده است؛ همزمان موضوع فراهم‌سازی بستر واردات طلا از تاجیکستان نیز در نشست فعالان اقتصادی دو طرف مطرح شده، هرچند هنوز سازوکار اجرایی مشخصی برای آن اعلام نشده است.
به گزارش صنعتگرد، در نشست مشترک مدیران دولتی و خصوصی خراسان رضوی، منطقه آزاد سرخس و نمایندگان وزارت رشد اقتصاد و تجارت تاجیکستان، موضوعاتی از جمله کاهش موانع تعرفه‌ای، تبادل اطلاعات فعالان اقتصادی، معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری و توسعه همکاری میان مناطق آزاد سرخس و دنغره بررسی شده است.
این مذاکرات در شرایطی انجام می‌شود که تجارت ایران و تاجیکستان روند رو به رشدی دارد. طبق آمار رسمی طرف تاجیک، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۸ میلیون دلار رسید که ۲۸ درصد بیشتر از سال قبل بود. در نیمه نخست ۲۰۲۶ نیز تجارت دوجانبه به ۲۵۴.۳ میلیون دلار رسید و نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۴.۸ درصد رشد کرد.
همکاری اقتصادی خراسان رضوی و تاجیکستان؛ از تجارت تا سرمایه‌گذاری مشترک
خراسان رضوی به دلیل ارتباط تاریخی با بازارهای آسیای مرکزی، حضور فعال تجار استان در تجارت با تاجیکستان و برخورداری از زیرساخت‌های حمل‌ونقل و منطقه آزاد سرخس، می‌تواند یکی از محورهای اصلی توسعه تجارت دو کشور باشد.
در نشست اخیر، پیشنهاد برقراری تعرفه‌های ترجیحی برای برخی کالاها یکی از موضوعات اصلی بوده است.
با این حال، بررسی صنعتگرد نشان می‌دهد توافق تجارت ترجیحی میان ایران و تاجیکستان هنوز وارد مرحله اجرایی نشده است. این موضوع پیش‌تر نیز در مذاکرات مقامات و فعالان اقتصادی دو کشور مطرح شده و حتی در سفرهای تجاری سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ بر ضرورت مذاکره درباره آن تأکید شده بود، اما هنوز فهرست کالاها، نرخ تعرفه یا زمان اجرای توافق مشخص نشده است.
چرا تعرفه ترجیحی برای خراسان رضوی مهم است؟
بازار تاجیکستان برای بخشی از صنایع خراسان رضوی، به‌ویژه صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، تجهیزات صنعتی، محصولات کشاورزی و برخی کالاهای مصرفی، بازار قابل توجهی محسوب می‌شود.
تاجیکستان در هفت ماه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۶.۱۶ میلیارد دلار واردات داشته، در حالی که صادرات این کشور حدود ۱.۷۸ میلیارد دلار بوده است؛ ساختاری که نشان می‌دهد این کشور همچنان وابستگی بالایی به واردات کالا و تجهیزات دارد.
در چنین بازاری، کاهش تعرفه می‌تواند مستقیماً بر قیمت نهایی کالای ایرانی اثر بگذارد و قدرت رقابت شرکت‌های خراسانی را در برابر تأمین‌کنندگان سایر کشورها افزایش دهد.
اما مزیت تعرفه‌ای زمانی مؤثر خواهد بود که همزمان مسائل حمل‌ونقل، بانکی، گمرکی و استاندارد نیز حل شوند.
واردات طلا از تاجیکستان؛ فعلاً یک پیشنهاد است
یکی از متفاوت‌ترین موضوعات مطرح‌شده در نشست اخیر، فراهم‌سازی بستر واردات طلا از تاجیکستان بوده است.
این موضوع در خبر اولیه به‌عنوان یکی از محورهای مذاکره مطرح شده، اما بررسی منابع نشان می‌دهد هنوز هیچ جزئیاتی درباره حجم احتمالی واردات، نوع طلا، طرف‌های تجاری، نحوه تسویه یا مجوزهای مربوط منتشر نشده است.
این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا «بررسی امکان واردات طلا» با آغاز واردات یا انعقاد قرارداد تجاری تفاوت دارد.
ضمن اینکه واردات فلزات گران‌بها در ایران تابع مقررات بانک مرکزی و ضوابط ارزی و تجاری خاص است و طی سال‌های اخیر نیز مقررات این حوزه چند بار تغییر کرده است. بنابراین عملیاتی شدن واردات طلا از تاجیکستان نیازمند هماهنگی با سیاست‌های ارزی و تجاری کشور خواهد بود.
سرخس و دنغره به دنبال همکاری مستقیم
یکی دیگر از محورهای مذاکرات، توسعه ارتباط میان منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی سرخس و منطقه آزاد دنغره تاجیکستان است.
در نشست اخیر درباره انعقاد تفاهم‌نامه همکاری میان این دو منطقه گفت‌وگو شده است؛ اما در اطلاعات منتشرشده، هنوز امضای نهایی این تفاهم‌نامه تأیید نشده و موضوع در مرحله پیگیری قرار دارد.
در صورت اجرایی شدن این همکاری، منطقه آزاد سرخس می‌تواند علاوه بر صادرات کالا، در حوزه لجستیک، ترانزیت، انبارداری و معرفی سرمایه‌گذاران ایرانی به فرصت‌های تولیدی تاجیکستان نقش بیشتری ایفا کند.
تجارت دو کشور از ۴۳۸ میلیون دلار عبور کرده است
روند تجارت ایران و تاجیکستان طی دو سال اخیر افزایشی بوده است.
براساس آمار رسمی وزارت خارجه تاجیکستان، تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۸ میلیون دلار رسید؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۲۸ درصد افزایش داشت.
در نیمه نخست ۲۰۲۶ نیز این رقم به ۲۵۴.۳ میلیون دلار رسید و رشد ۱۴.۸ درصدی ثبت کرد.
همزمان، همکاری دو کشور از تجارت کالا فراتر رفته و در حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، صنعت و سرمایه‌گذاری نیز مذاکرات ادامه دارد. در ماه‌های اخیر دو طرف حتی درباره توسعه صادرات فرآورده‌های نفتی ایران به تاجیکستان و افزایش ظرفیت لجستیکی گفت‌وگو کرده‌اند.
سه شرط برای تبدیل مذاکره به تجارت واقعی
خبر اخیر زمانی برای فعالان اقتصادی خراسان رضوی اهمیت عملی پیدا می‌کند که سه موضوع از مرحله مذاکره عبور کند.
نخست، تعرفه ترجیحی باید به فهرست مشخص کالا و نرخ مشخص تبدیل شود. تا زمانی که کالاهای مشمول و میزان کاهش تعرفه اعلام نشود، تولیدکننده نمی‌تواند اثر اقتصادی آن را در قیمت صادراتی محاسبه کند.
دوم، همکاری سرخس و دنغره باید از تفاهم کلی به پروژه مشخص برسد؛ برای مثال ایجاد مسیر لجستیکی، انبار مشترک، مرکز توزیع یا پروژه سرمایه‌گذاری.
سوم، موضوع واردات طلا نیازمند شفاف شدن چارچوب قانونی و ارزی است. تا زمانی که حجم، مسیر واردات و مجوزهای مورد نیاز مشخص نشده، نباید آن را به‌عنوان یک جریان جدید تجاری قطعی معرفی کرد.
نکته مهم‌تر این است که تجارت ایران و تاجیکستان همین حالا نیز در حال رشد است؛ ۲۵۴.۳ میلیون دلار تجارت در نیمه نخست ۲۰۲۶ نشان می‌دهد بازار از مرحله ظرفیت بالقوه عبور کرده است. مسئله بعدی برای خراسان رضوی این است که چه سهمی از این رشد را می‌تواند با کالاهای صنعتی، خدمات لجستیکی و سرمایه‌گذاری مشترک به خود اختصاص دهد.
