معادن غیرفعال خراسان رضوی به یکی از چالش‌های جدی بخش معدن استان تبدیل شده‌اند؛ تازه‌ترین اعلام معاونت معدنی صمت نشان می‌دهد ۴۹۴ معدن در وضعیت غیرفعال قرار دارند، در حالی که فرسودگی ماشین‌آلات، کمبود نقدینگی، ضعف اکتشاف و محدودیت زیرساخت همچنان از موانع اصلی بازگشت بخشی از این ظرفیت‌ها به تولید هستند.
به گزارش صنعتگرد، محمدمهدی قابل، معاون امور معادن و صنایع معدنی صمت خراسان رضوی، با اشاره به وضعیت معادن استان اعلام کرده است که یکی از برنامه‌های در دست بررسی، استفاده از پروانه بهره‌برداری معدن به‌عنوان وثیقه برای تأمین ماشین‌آلات موردنیاز معادن کوچک است.
در این مدل، صندوق بیمه سرمایه‌گذاری فعالیت‌های معدنی می‌تواند با پذیرش پروانه معدن و صدور ضمانت، زمینه خرید اقساطی ماشین‌آلات ساخت داخل را برای بهره‌برداران فراهم کند؛ راهکاری که در صورت اجرای عملی می‌تواند بخشی از مشکل نوسازی تجهیزات معادن کوچک را کاهش دهد.
معادن غیرفعال خراسان رضوی؛ ۴۹۴ معدن خارج از چرخه فعالیت
آمار رسمی صمت نشان می‌دهد خراسان رضوی دارای ۱۱۱۰ پروانه بهره‌برداری معتبر معدنی است و ذخایر ثبت‌شده مربوط به این معادن به حدود ۲.۹ میلیارد تن می‌رسد.
سرمایه‌گذاری ثبت‌شده در معادن دارای پروانه بهره‌برداری استان نیز بیش از ۳۰۹ هزار میلیارد ریال اعلام شده و این بخش برای بیش از ۱۴ هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده است.
در کنار این ظرفیت، وجود ۴۹۴ معدن غیرفعال نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از مجوزها و ذخایر معدنی استان هنوز به تولید مستمر منجر نشده‌اند.
البته از اطلاعات منتشرشده نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام ۴۹۴ معدن در یک زمان و به یک علت متوقف شده‌اند. وضعیت هر معدن می‌تواند به عواملی مانند اقتصادی نبودن استخراج، نبود بازار، کمبود ماشین‌آلات، مشکلات مالی، ذخیره ناکافی، معارض محلی یا محدودیت زیرساخت وابسته باشد.
عدد ۴۹۴ معدن غیرفعال تازه نیست
یکی از نکات قابل توجه در بررسی آمار این است که رقم ۴۹۴ معدن غیرفعال پیش‌تر نیز در گزارش‌های تابستان ۱۴۰۵ از سوی معاونت معدنی صمت استان اعلام شده بود.
در همان مقطع، برگزاری جلسات تخصصی برای شناسایی مشکلات این معادن و استفاده از ظرفیت‌های قانونی از جمله اخطارهای ماده ۲۰ قانون معادن در دستور کار عنوان شده بود.
تکرار این عدد در آبان‌ماه اهمیت یک شاخص دیگر را پررنگ می‌کند: لازم است علاوه بر تعداد معادن غیرفعال، آمار مشخصی از معادن احیاشده، معادن سلب صلاحیت‌شده و معادنی که برای واگذاری مجدد وارد مزایده شده‌اند نیز منتشر شود.
بدون این اطلاعات نمی‌توان مشخص کرد برنامه احیای معادن غیرفعال استان طی ماه‌های گذشته چه میزان پیشرفت واقعی داشته است.
پروانه بهره‌برداری می‌تواند وثیقه تأمین ماشین‌آلات باشد
یکی از موانع مهم معادن کوچک، فرسودگی ناوگان و هزینه بالای خرید ماشین‌آلات معدنی است.
طرح مطرح‌شده از سوی صمت خراسان رضوی بر این اساس است که معدن‌دار بتواند پروانه بهره‌برداری خود را در اختیار صندوق بیمه سرمایه‌گذاری فعالیت‌های معدنی قرار دهد و با ضمانت صندوق، ماشین‌آلات ساخت داخل را به‌صورت اقساطی خریداری کند.
اصل استفاده از پروانه بهره‌برداری به‌عنوان وثیقه موضوع تازه‌ای در قوانین معدن نیست. طبق ماده ۹ قانون معادن، پروانه بهره‌برداری سندی رسمی و قابل توثیق است و مؤسسات مالی نیز مکلف شده‌اند معادن دارای پروانه بهره‌برداری را به‌عنوان تضمین تسهیلات بپذیرند.
چالش اصلی در سال‌های گذشته بیشتر در اجرای این ظرفیت قانونی و پذیرش عملی پروانه معدن در فرآیند تأمین مالی بوده است.
اگر مدل صندوق بیمه بتواند این فاصله را کاهش دهد، برای معادن کوچک که دارایی قابل وثیقه دیگری در اختیار ندارند، می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
اکتشاف ناقص؛ ریسک پنهان سرمایه‌گذاری معدنی
محمدمهدی قابل یکی دیگر از مشکلات معدن استان را ناقص بودن برخی عملیات اکتشافی و گزارش‌های فنی دانسته است.
اهمیت این مسئله فقط به مرحله کشف معدن محدود نمی‌شود. اگر میزان ذخیره، عیار ماده معدنی، هندسه کانسار و شرایط استخراج به‌درستی مشخص نشده باشد، سرمایه‌گذار نمی‌تواند درباره ظرفیت واقعی استخراج، ماشین‌آلات موردنیاز یا احداث واحد فرآوری تصمیم دقیقی بگیرد.
ضعف اکتشاف حتی می‌تواند باعث شود واحد فرآوری با ظرفیتی ساخته شود که در آینده خوراک کافی برای آن وجود نداشته باشد.
به همین دلیل تکمیل اکتشاف را باید پیش‌نیاز توسعه زنجیره فرآوری دانست، نه صرفاً یک مرحله اداری برای دریافت مجوز معدن.
چند معدن کوچک می‌توانند یک واحد فرآوری را تأمین کنند؟
یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده، مشارکت چند معدن کوچک برای تأمین خوراک یک واحد فرآوری مشترک است.
این مدل در مناطقی که چند معدن با ماده معدنی مشابه در فاصله جغرافیایی مناسب قرار دارند، می‌تواند هزینه سرمایه‌گذاری هر معدن را کاهش دهد.
به‌جای آنکه هر معدن کوچک به‌تنهایی کارخانه فرآوری ایجاد کند، چند معدن می‌توانند خوراک یک واحد مشترک را تأمین کنند؛ البته اقتصادی بودن چنین مدلی به میزان ذخیره، فاصله حمل ماده معدنی، عیار و استمرار تولید وابسته است.
بنابراین صدور مجوز کارخانه فرآوری بدون بررسی دقیق ذخیره قابل استخراج معادن اطراف می‌تواند به ایجاد ظرفیت صنعتی بدون خوراک پایدار منجر شود.
پیشنهاد ایجاد شهرک‌های تخصصی صنایع معدنی
معاونت معدنی صمت خراسان رضوی همچنین پیشنهاد ایجاد شهرک‌های تخصصی صنایع معدنی را مطرح کرده است.
هدف از چنین شهرک‌هایی، استقرار واحدهای فرآوری و صنایع پایین‌دستی در مناطقی است که به ذخایر معدنی دسترسی دارند و می‌توان زیرساخت‌هایی مانند زمین، برق، سوخت و خدمات مشترک را به‌صورت متمرکز فراهم کرد.
این مدل می‌تواند برای معادن کوچک مزیت داشته باشد؛ زیرا هزینه ایجاد زیرساخت جداگانه برای هر واحد را کاهش می‌دهد.
با این حال، هنوز درباره محل، وسعت، سرمایه‌گذاری موردنیاز یا زمان اجرای شهرک معدنی پیشنهادی در خراسان رضوی اطلاعات مشخصی اعلام نشده است؛ بنابراین این موضوع فعلاً در حد پیشنهاد سیاستی قرار دارد.
تحلیل صنعتگرد؛ ۴۹۴ معدن غیرفعال را نباید یک مسئله واحد دید
مهم‌ترین نکته در آمار معادن غیرفعال این است که همه آنها را نمی‌توان با یک نسخه به تولید بازگرداند.
معدنی که به دلیل کمبود ماشین‌آلات متوقف شده، مسئله متفاوتی با معدنی دارد که ذخیره اقتصادی آن اثبات نشده یا برای محصول آن بازار مناسبی وجود ندارد.
بنابراین نخستین گام باید طبقه‌بندی ۴۹۴ معدن بر اساس علت توقف باشد؛ برای مثال معادن متوقف به دلیل تأمین مالی، ماشین‌آلات، زیرساخت، بازار، معارض محلی، مشکلات حقوقی یا پایان ذخیره.
پس از این تفکیک می‌توان مشخص کرد کدام معادن واقعاً ظرفیت احیا دارند و تزریق منابع به کدام پروژه‌ها توجیه اقتصادی ندارد.
از سوی دیگر، داشتن ۲.۹ میلیارد تن ذخیره ثبت‌شده در استان به‌تنهایی به معنای ایجاد ارزش اقتصادی نیست. زمانی این ذخایر به تولید، اشتغال و درآمد تبدیل می‌شوند که سه حلقه اکتشاف دقیق، استخراج اقتصادی و فرآوری متناسب با خوراک به یکدیگر متصل باشند.
برای مدیران و سرمایه‌گذاران معدنی، شاخص مهم بعدی تعداد ۴۹۴ معدن نیست؛ بلکه باید مشخص شود چند معدن قابلیت احیای اقتصادی دارند، چه میزان سرمایه برای فعال‌سازی آنها لازم است و چه مقدار ظرفیت استخراج می‌تواند به زنجیره فرآوری استان اضافه شود.
اگر صمت استان این اطلاعات را به تفکیک معدن و ماده معدنی منتشر کند، تصویر بسیار دقیق‌تری از فرصت‌های واقعی سرمایه‌گذاری در بخش معدن خراسان رضوی به دست خواهد آمد.
