دادههای سرمایهگذاری و ظرفیتسازی در افغانستان، روند تولید در عراق و برنامه توسعه صنعت سیمان پاکستان نشان میدهد مزیت صادراتی ایران در منطقه با سه فشار همزمان مواجه شده است: کاهش تدریجی نیاز وارداتی افغانستان، تقویت تولید داخلی عراق و قدرتگیری پاکستان بهعنوان رقیب صادراتی. این روندها میتواند در افق دو تا پنج سال، نقشه صادرات زمینی سیمان و کلینکر ایران را تغییر دهد.
بازار صادراتی صنعت سیمان ایران طی سالهای اخیر بهویژه در دوره محدودیتهای انرژی و افت تقاضای داخلی، نقش یک «سوپاپ اطمینان» برای تعادل عرضه و تقاضا را ایفا کرده است. اما بررسی روندهای اخیر در سه کانون منطقهای—افغانستان، عراق و پاکستان—نشان میدهد اتکای صادراتی به این بازارها با ریسکهای جدیدی روبهرو شده و نیازمند بازآرایی راهبردی است.
افغانستان؛ از بازار وارداتی به مسیر خودکفایی
افغانستان در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم زمینی سیمان و کلینکر ایران تبدیل شد، اما دو پروژه جدید در این کشور نشان میدهد هدفگذاری رسمی، کاهش وابستگی به واردات است.
- پروژه نخست در ولایت جوزجان (کارخانه «یتیمتاق») با ظرفیت ۳,۰۰۰ تن کلینکر در روز تعریف شده است. با تبدیل ظرفیت روزانه به مقیاس سالانه، این رقم معادل حدود ۱.۰۹۵ میلیون تن کلینکر در سال است (۳,۰۰۰×۳۶۵). سرمایهگذاری اعلامی این پروژه ۱۶۰ میلیون دلار و زمان تحویل حدود دو سال آینده عنوان شده است.
- پروژه دوم در ولایت پروان (کارخانه «صفوان») با سرمایهگذاری تخمینی ۲۲۵ میلیون دلار طراحی شده و برای تأمین بخشی از برق موردنیاز، نصب ۹,۰۰۰ پنل خورشیدی را در برنامه دارد. نیاز برق این پروژه ۲۵ مگاوات و هدفگذاری اشتغال آن ۵,۰۰۰ شغل اعلام شده است.
جمعبندی این دو پروژه یک پیام روشن برای صادرکننده ایرانی دارد: حتی اگر همه ظرفیتها فوراً به تولید نرسند، جهتگیری افغانستان به سمت تولید داخل در حال تثبیت است و «پنجره فرصت» برای صادرات پایدار به این بازار، محدودتر از گذشته خواهد بود.
عراق؛ بازار بزرگ، اما با تولید داخلی رو به رشد
عراق همچنان بزرگترین مقصد صادراتی سیمان و کلینکر ایران در منطقه به شمار میرود؛ اما دادههای تولیدی نشان میدهد این کشور همزمان در حال تقویت ظرفیت داخلی است.
بر اساس دادههای اعلامشده از تولید داخلی عراق:
- تولید سیمان در یک ماه گزارششده برابر ۶۷۶,۰۰۰ تن بوده است.
- در همین چارچوب، رشد تولید چند کارخانه عراقی نسبت به دوره مشابه سال قبل به ترتیب ۳۷ درصد (کبیسه)، ۱۷ درصد (قائم) و ۱۴ درصد (سنجار) ذکر شده است.
- اندازه بازار سیمان عراق حدود ۲۵ میلیون تن در سال برآورد میشود.
اگر تولید ماهانه ۶۷۶ هزار تنی را مبنا قرار دهیم و صرفاً بهصورت خطی سالانهسازی کنیم، به سطحی حدود ۸.۱ میلیون تن در سال میرسد (۶۷۶,۰۰۰×۱۲). این عدد بهتنهایی به معنی بینیازی عراق از واردات نیست، اما نشان میدهد هر افزایش پایدار در تولید داخلی میتواند بخشی از فضای واردات را محدود کند. نتیجه عملی برای ایران روشن است: حفظ سهم بازار در عراق بیش از گذشته به رقابتپذیری واقعی (کیفیت، قیمت، استمرار عرضه و لجستیک مطمئن) وابسته خواهد شد.
پاکستان؛ رقیب صادراتی در حال جهش ظرفیت
پاکستان برای ایران بیش از آنکه یک بازار هدف باشد، یک رقیب مستقیم در بازارهای منطقهای است. دادههای سرمایهگذاری این کشور نشان میدهد مسیر آن، توسعه ظرفیت تولید و سپس فشار بر بازارهای صادراتی است.
- مجوز احداث ۷ کارخانه جدید سیمان صادر شده است.
- مجموع سرمایهگذاری اعلامشده برای این طرحها ۷۰۰ میلیون دلار است؛ یعنی بهطور متوسط ۱۰۰ میلیون دلار برای هر کارخانه (۷۰۰÷۷).
- پاکستان هدف صادرات ۱۲ میلیون تن تا سال مالی ۲۰۲۷-۲۸ را اعلام کرده است.
- بهرهوری ظرفیت صنعت سیمان پاکستان ۵۳ درصد و رشد ارسالها در نیمه اول سال مالی ۲۰۲۶ ۱۴ درصد گزارش شده است.
ترکیب «ظرفیتسازی جدید + بهرهوری ۵۳ درصدی» از یک واقعیت خبر میدهد: پاکستان حتی پیش از راهاندازی کامل واحدهای جدید، هنوز ظرفیت بلااستفاده قابل توجهی دارد و میتواند با بهبود بهرهبرداری، سریعتر به بازارهای صادراتی فشار وارد کند. همچنین بازارهای هدف اعلامی (آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقا) همپوشانی بالایی با بازارهای بالقوه ایران دارند.
سه پیام برای سیاست صادراتی
افغانستان: با دو پروژه جدید، احتمال کاهش واردات در افق ۲ تا ۳ سال افزایش یافته است؛ بنابراین صادرات به این کشور باید از «فروش مقطعی» به سمت قراردادهای بلندمدت، خدمات پایدار و حتی مشارکت صنعتی حرکت کند.
عراق: بازار بزرگ باقی میماند، اما رشد تولید داخلی علامت میدهد مزیت جغرافیایی بهتنهایی کافی نیست؛ ایران برای تثبیت سهم باید روی کیفیت ثابت، زمان تحویل، و سازوکارهای قیمتگذاری رقابتی تمرکز کند.
پاکستان: با سرمایهگذاری ۷۰۰ میلیون دلاری و هدف صادرات ۱۲ میلیون تن، در حال تبدیل شدن به رقیب جدیتر است؛ ایران ناچار است بازارهای هدف را اولویتبندی کند و در بازارهایی وارد رقابت شود که مزیت روشن لجستیکی/کیفی نسبت به پاکستان دارد.
