۵۰۰ واحد صنعتی خراسان رضوی تعطیل و بخش بزرگی از صنایع زیر ظرفیتاند
کارخانههای روشن، خطوط خاموش
به گزارش صنعتگرد، تازهترین دادههای منتشرشده درباره وضعیت صنعت خراسان رضوی یک مسئله مهم را فراتر از تعداد کارخانههای فعال استان نشان میدهد: بخش قابلتوجهی از ظرفیت صنعتی ایجادشده در استان عملاً مورد استفاده قرار نمیگیرد.
سیدعباس حسینی، مشاور وزیر صنعت، معدن و تجارت و مدیرکل حوزه وزارتی، در بیستوهفتمین همایش روز ملی صنعت و معدن اعلام کرد از حدود ۶ هزار واحد صنعتی خراسان رضوی، نزدیک به ۵۰۰ واحد تعطیل هستند و حدود ۵۰ درصد واحدهای فعال با کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت اسمی خود تولید میکنند.
اما آمار دیگری از ادارهکل صمت خراسان رضوی تصویر دقیقتری از مسئله ارائه میکند. علی باخرد، مدیرکل صمت استان، تعداد واحدهای صنعتی و معدنی فعال را ۶۰۱۹ واحد اعلام کرده و گفته است ۱۸۰۵ واحد با کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت فعالیت میکنند. این دو آمار از نظر دامنه و احتمالاً زمان و شیوه پایش یکسان نیستند و بنابراین نمیتوان آنها را مستقیماً معادل یکدیگر دانست. با این حال، پیام مشترک هر دو روشن است: ظرفیت خالی به یکی از مسائل جدی صنعت خراسان رضوی تبدیل شده است.
نکته مهمتر اینکه مسئله فقط کارخانههای کاملاً تعطیل نیست. واحدی که تجهیزات، ساختمان، نیروی انسانی و بازار بالقوه دارد اما با ۳۰ یا ۴۰ درصد ظرفیت کار میکند، بخشی از سرمایه صنعتی خود را بدون استفاده نگه داشته است. به همین دلیل، پرسش اصلی دیگر فقط «چند کارخانه تعطیل هستند؟» نیست؛ بلکه باید پرسید:
چرا بخشی از کارخانههای خراسان رضوی نمیتوانند از ظرفیت ایجادشده خود استفاده کنند؟
ظرفیت خالی صنعت خراسان رضوی چقدر جدی است؟
برای درک ابعاد مسئله ابتدا باید میان سه مفهوم تفاوت قائل شد: واحد فعال، واحد تعطیل و واحد زیرظرفیت.
کارخانهای ممکن است از نظر اداری «فعال» محسوب شود، اما تنها یک شیفت محدود کار کند یا تولید واقعی آن فاصله زیادی با ظرفیت مندرج در پروانه بهرهبرداری داشته باشد. بنابراین تعداد پروانههای فعال بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش وضعیت واقعی تولید نیست.
در تیرماه ۱۴۰۵، مدیرکل صمت خراسان رضوی اعلام کرده بود ۶۰۰۱ فقره پروانه بهرهبرداری فعال در بخش صنعت استان وجود دارد. در سهماهه نخست همان سال نیز ۱۳۳ پروانه بهرهبرداری با سرمایهگذاری ۱۲۰ هزار میلیارد ریال و اشتغال پیشبینیشده ۳۲۸۴ نفر صادر شده بود؛ حدود ۷۰ درصد این پروانهها توسعهای و ۳۰ درصد ایجادی بودند.
در کنار این روند توسعه، آمار واحدهای کمفعالیت تصویر دیگری را نشان میدهد.
| شاخص | آخرین رقم اعلامشده |
|---|---|
| تعداد واحدهای صنعتی اعلامشده استان | حدود ۶۰۰۰ واحد |
| واحدهای تعطیل طبق اعلام مشاور وزیر صمت | حدود ۵۰۰ واحد |
| واحدهای صنعتی و معدنی فعال در پایش دیگر صمت | ۶۰۱۹ واحد |
| واحدهای زیر ۵۰ درصد ظرفیت در این پایش | ۱۸۰۵ واحد |
| واحدهای نیمهفعال بازگشته به چرخه در ۱۴۰۵ | ۵۰ واحد |
| اشتغال حفظشده در این ۵۰ واحد | حدود ۲۰۰۰ نفر |
این اعداد یک نکته مهم برای سیاست صنعتی استان دارند: افزایش تعداد مجوزها و سرمایهگذاری جدید، بدون افزایش نرخ بهرهبرداری از ظرفیت موجود، الزاماً به همان نسبت تولید واقعی استان را افزایش نمیدهد.
از دید سرمایهگذار نیز وجود این حجم از ظرفیت خالی میتواند دو معنا داشته باشد. در بعضی رشتهها ممکن است بازار کشش کافی برای ظرفیتهای موجود نداشته باشد؛ در مقابل، بخشی از کارخانهها ممکن است به دلیل محدودیت انرژی، نقدینگی، مواد اولیه یا مشکلات اجرایی قادر به تولید کامل نباشند.
برق ظرفیت تولید کارخانهها را پایین آورده است
یکی از ملموسترین محدودیتهای تولید در خراسان رضوی، تأمین انرژی است. براساس اعلام مدیرکل صمت استان، محدودیت برق در برخی صنایع موجب کاهش تولید، افزایش هزینه، تأخیر در انجام سفارشها و افت بهرهوری شده و در برخی صنایع کاهش ماهانه تولید تا حدود ۳۰ درصد در نیمه نخست سال گزارش شده است.
اثر محدودیت برق فقط برابر با ساعت خاموشی نیست. در بسیاری از خطوط تولید، خاموششدن تجهیزات به معنی توقف یک فرایند پیوسته، زمان موردنیاز برای راهاندازی مجدد، احتمال ضایعات مواد اولیه و افزایش هزینه سربار هر واحد محصول است. به همین دلیل کارخانهای که چند ساعت برق ندارد ممکن است بیش از همان چند ساعت تولید خود را از دست بدهد.
ادارهکل صمت استان حتی واحدهای اولویتدار در صنایع غذایی، دارویی، شوینده و بهداشتی را شناسایی کرده تا برای کاهش محدودیت برق آنها هماهنگی صورت گیرد. همچنین خسارتهای احتمالی واردشده به واحدهای صنعتی بر اثر محدودیت یا قطع برق در دست بررسی قرار گرفته است.
در مقابل، توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر به یکی از مسیرهای کاهش این فشار تبدیل شده است. ظرفیت تجدیدپذیر خراسان رضوی در اردیبهشت ۱۴۰۵ حدود ۳۰۰ مگاوات اعلام شد و برنامه استان، رساندن این ظرفیت به هزار مگاوات تا پایان سال ۱۴۰۵ و ۳ هزار مگاوات تا پایان ۱۴۰۶ عنوان شده است. تحقق این اهداف میتواند بخشی از ریسک انرژی صنایع استان را کاهش دهد، هرچند اثر واقعی آن بر محدودیت کارخانهها به نحوه اتصال، تخصیص برق و زمان بهرهبرداری پروژهها وابسته است.
سرمایه در گردش؛ کارخانه هست اما پول تولید کافی نیست
دومین حلقه مهم، تأمین مالی تولید است. وقتی قیمت مواد اولیه افزایش پیدا میکند، کارخانه برای تولید همان مقدار محصول قبلی به سرمایه در گردش بیشتری نیاز دارد. اگر دسترسی بنگاه به اعتبار بانکی همزمان با رشد هزینهها افزایش پیدا نکند، اولین واکنش بسیاری از واحدها کاهش خرید مواد اولیه و در نتیجه کاهش تولید است.
گزارش عملکرد ستاد تسهیل و رفع موانع تولید خراسان رضوی نیز نشان میدهد سرمایه در گردش و سرمایه ثابت در کنار مالیات، تأمین اجتماعی، انرژی و مسائل شهرکهای صنعتی از مهمترین موضوعات پروندههای واحدهای تولیدی بودهاند.
در پنجماهه نخست ۱۴۰۵، مشکلات ۴۵۵ واحد تولیدی در ستاد تسهیل و گروههای کاری وابسته بررسی شد. در مجموع ۶۷۲ مصوبه صادر شد که ۶۴۴ مورد آن اجرایی شده است. طبق اعلام صمت استان، این اقدامات با حفظ اشتغال ۱۸ هزار و ۷۶۳ نفر و حفظ یا انجام سرمایهگذاری به ارزش ۲۳۴ هزار و ۵۴۳ میلیارد ریال مرتبط بوده است.
همین حجم پروندهها نشان میدهد مسئله تأمین مالی و موانع اداری محدود به چند کارخانه خاص نیست.
از سوی دیگر، بیش از ۹۷ درصد شرکتهای استان با سرمایهگذاری شخصی اداره میشوند. این ساختار میتواند حساسیت بنگاهها به شوک نقدینگی را افزایش دهد؛ بهویژه در واحدهای کوچک و متوسط که دسترسی محدودتری به منابع مالی جایگزین دارند.
بنابراین یک کارخانه ممکن است سفارش، ماشینآلات و نیروی انسانی داشته باشد، اما به دلیل کمبود منابع لازم برای خرید مواد اولیه نتواند ظرفیت خط تولید را پر کند.
مواد اولیه، رکود بازار و ارز؛ سه فشار همزمان بر تولید
تمام ظرفیت خالی را نمیتوان به برق یا بانک نسبت داد. مدیرکل صمت خراسان رضوی مجموعهای از عوامل را در کاهش فعالیت واحدها مؤثر دانسته است: افزایش قیمت مواد اولیه، رکود بازار، افزایش چکهای برگشتی، محدودیت تأمین مالی، ناترازی انرژی، چالشهای ارزی و مسائل مربوط به رفع تعهد ارزی.
ترکیب این عوامل اهمیت زیادی دارد. فرض کنید یک کارخانه با افزایش هزینه مواد اولیه مواجه شده است. برای حفظ تولید باید سرمایه در گردش بیشتری تأمین کند. اگر بانک اعتبار لازم را فراهم نکند، حجم خرید مواد کاهش پیدا میکند. اگر همزمان بازار فروش ضعیفتر شود، دوره وصول مطالبات طولانیتر شده و پول دیرتر به چرخه تولید بازمیگردد.
حالا اگر محدودیت برق نیز به این زنجیره اضافه شود، هزینه ثابت کارخانه باید روی تعداد کمتری محصول سرشکن شود.
نتیجه میتواند یک چرخه معیوب باشد:
کاهش تولید ← افزایش هزینه تمامشده هر واحد ← فشار بر حاشیه سود ← کاهش نقدینگی ← کاهش خرید مواد اولیه ← کاهش بیشتر تولید.
به همین دلیل، «فعال بودن کارخانه» الزاماً به معنی سلامت اقتصادی آن نیست. واحدی که برای مدت طولانی با درصد پایینی از ظرفیت اسمی فعالیت کند، ممکن است به نقطهای برسد که ادامه فعالیت اقتصادی آن دشوار شود.
آیا احیای کارخانههای تعطیل بهتر از ساخت واحدهای جدید است؟
وجود ظرفیت خالی یک پرسش مهم برای سرمایهگذاری صنعتی خراسان رضوی ایجاد میکند: آیا در همه رشتهها باید به دنبال احداث کارخانه جدید بود؟
پاسخ به این سؤال باید صنعت به صنعت داده شود. در رشتهای که تقاضا بیشتر از عرضه است و واحدهای موجود نیز نزدیک ظرفیت کامل فعالیت میکنند، ایجاد ظرفیت جدید میتواند منطقی باشد. اما در صنعتی که تعداد زیادی کارخانه با ۳۰ یا ۴۰ درصد ظرفیت کار میکنند، ابتدا باید مشخص شود دلیل این وضعیت چیست.
اگر مشکل بازار باشد، ساخت کارخانه مشابه میتواند رقابت بر سر یک بازار محدود را شدیدتر کند. اما اگر علت، کمبود سرمایه در گردش یا محدودیت انرژی باشد، فعالکردن ظرفیت موجود ممکن است سریعتر از احداث یک کارخانه جدید به افزایش تولید منجر شود.
آمار امسال یک نمونه قابل توجه ارائه میکند. براساس اعلام ادارهکل صمت خراسان رضوی، از ابتدای سال ۵۰ واحد نیمهفعال دوباره به چرخه تولید بازگشتهاند و در نتیجه حدود ۲ هزار شغل حفظ شده است.
ابزار دیگری که استان دنبال میکند «تولید بدون کارخانه» است؛ مدلی که در آن صاحب برند یا سفارش میتواند از ظرفیت خالی خطوط تولید دیگران استفاده کند. صمت خراسان رضوی برای سال ۱۴۰۵ صدور ۲۰ گواهی تولید بدون کارخانه را هدفگذاری کرده بود. پیشتر نیز اعلام شده بود دو مجوز صادرشده در ابتدای سال بهطور میانگین با ۲۰ درصد رشد تولید و تکمیل ظرفیت واحدهای صنعتی مرتبط بودهاند.
این مسیر از منظر صنعتگرد اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ظرفیت خالی کارخانه فقط «مشکل» نیست، بلکه در صورت شناسایی دقیق میتواند به فرصت سرمایهگذاری کمهزینهتر برای برندها و تولیدکنندگانی تبدیل شود که نمیخواهند از صفر کارخانه بسازند.
مسئله اصلی صنعت خراسان رضوی؛ کارخانه جدید یا تولید بیشتر از ظرفیت موجود؟
آمارهای ۱۴۰۵ یک پیام روشن دارند: ارزیابی صنعت خراسان رضوی فقط با شمارش پروانههای بهرهبرداری و پروژههای افتتاحشده کافی نیست. شاخص مهمتر، نرخ استفاده واقعی از ظرفیت صنعتی استان است.
اگر کارخانهای برای تولید سالانه ۱۰۰ واحد محصول طراحی شده اما ۴۰ واحد تولید میکند، سرمایهگذاری انجامشده برای ۶۰ واحد باقیمانده بلااستفاده مانده است. در مقیاس صدها یا هزاران واحد صنعتی، این ظرفیت خالی میتواند حجم قابلتوجهی از ماشینآلات، زمین، سوله، زیرساخت و سرمایهگذاری را درگیر کند.
البته دادههای موجود هنوز برای محاسبه دقیق «ارزش ریالی ظرفیت خالی صنعت خراسان رضوی» کافی نیست. برای چنین محاسبهای باید اطلاعات تفکیکی صنایع، ظرفیت اسمی و تولید واقعی هر گروه، ارزش سرمایهگذاری، مصرف انرژی و اشتغال آنها منتشر شود. بنابراین تبدیل تعداد واحدهای زیرظرفیت به یک رقم ریالی بدون این دادهها قابل اتکا نخواهد بود.
اما اطلاعات موجود برای تشخیص جهت مسئله کافی است. از یک طرف، صدور پروانههای جدید و توسعه برخی واحدها ادامه دارد؛ از طرف دیگر، صدها کارخانه تعطیل یا کمفعالیت هستند. همزمان، پروندههای ستاد تسهیل نشان میدهد سرمایه در گردش، انرژی، مالیات، تأمین اجتماعی و زیرساخت همچنان در فهرست موانع تولید قرار دارند.
تحلیل صنعتگرد
برای مدیر صنعتی، مهمترین پیام این آمار آن است که ریسک سرمایهگذاری جدید در خراسان رضوی را نمیتوان فقط با قیمت زمین، ماشینآلات و اندازه بازار سنجید. پایداری تأمین برق، میزان سرمایه در گردش موردنیاز، دسترسی به مواد اولیه و وضعیت ظرفیت رقبا باید پیش از توسعه خط تولید بررسی شود.
برای سرمایهگذار نیز وجود ظرفیتهای خالی میتواند یک فرصت متفاوت ایجاد کند. مشارکت با واحد نیمهفعال، خرید یا اجاره خط موجود، قرارداد تولید یا استفاده از مدل تولید بدون کارخانه ممکن است در برخی صنایع از احداث یک واحد کاملاً جدید اقتصادیتر باشد.
در سطح سیاستگذاری نیز شاید مهمترین شاخصی که باید در کنار «تعداد واحدهای افتتاحشده» منتشر شود، نرخ بهرهبرداری از ظرفیت صنایع استان به تفکیک رشته فعالیت باشد. بدون چنین دادهای ممکن است سرمایهگذاری جدید در صنعتی انجام شود که همین حالا ظرفیت قابلتوجهی از خطوط آن بدون استفاده مانده است.
مسئله صنعت خراسان رضوی بنابراین فقط ۵۰۰ کارخانه تعطیل نیست. بخش پنهانتر مسئله، کارخانههایی هستند که هنوز روشناند، نیروی انسانی دارند و محصول تولید میکنند، اما فاصله زیادی با توان واقعی خطوط خود دارند.
احیای همین ظرفیت پنهان میتواند یکی از سریعترین مسیرهای افزایش تولید صنعتی استان باشد؛ به شرط آنکه مشخص شود هر کارخانه دقیقاً به چه دلیل زیر ظرفیت کار میکند.
