تجارت آزاد ایران و اوراسیا با برگزاری دومین نشست کمیته مشترک اجرای موافقت‌نامه و امضای تفاهم‌نامه همکاری وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که تمرکز آن از توافقات کلی به رفع موانع عملی تجارت، تسهیل دسترسی کالاهای ایرانی به بازار اوراسیا و توسعه مسیرهای ترانزیتی تغییر کرده است.
به گزارش صنعتگرد به نقل از وزارت صنعت، معدن و تجارت، سیدمحمد اتابک، وزیر صمت، در دومین نشست کمیته مشترک اجرای موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، خواستار تبدیل توافقات انجام‌شده به برنامه‌های اجرایی با زمان‌بندی و مسئولیت مشخص شد.
شفافیت مقررات وارداتی، تبادل اطلاعات تجاری، رفع موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، تسریع در استقرار سامانه الکترونیکی تأیید مبدأ و توسعه کریدور بین‌المللی شمال–جنوب از مهم‌ترین محورهای مذاکرات دو طرف بوده است.
در این نشست همچنین مشکلات مشخص برخی گروه‌های کالایی از جمله محصولات سیمانی، خودرو و مواد غذایی مطرح شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد اجرای تجارت آزاد اکنون بیش از کاهش تعرفه، به رفع موانع فنی، گمرکی و مقرراتی وابسته شده است.
تجارت آزاد ایران و اوراسیا با چه موانعی روبه‌روست؟
یکی از محورهای اصلی مذاکرات، موانع غیرتعرفه‌ای است. کاهش یا حذف تعرفه گمرکی زمانی به افزایش واقعی صادرات منجر می‌شود که کالا بتواند بدون مانع اضافی وارد بازار کشور مقصد شود.
مقررات فنی، استانداردها، الزامات بهداشتی، نحوه تأیید مبدأ، مجوزهای وارداتی و عوارض داخلی کشور مقصد می‌توانند حتی در شرایط تجارت آزاد نیز هزینه یا زمان ورود کالا را افزایش دهند.
وزیر صمت به همین دلیل بر شفاف شدن مقررات وارداتی و تبادل به‌موقع اطلاعات میان ایران و کشورهای عضو اتحادیه تأکید کرده است.
سیمان ایران در انتظار دسترسی آسان‌تر به بازار اوراسیا
یکی از موضوعات مشخص مطرح‌شده در این نشست، شرایط دسترسی محصولات سیمانی ایران به بازار کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا بود.
صنعت سیمان ایران از ظرفیت تولید قابل توجهی برخوردار است و بازارهای منطقه‌ای برای کارخانه‌هایی که به دنبال صادرات مازاد تولید هستند اهمیت زیادی دارند.
اما پایین بودن تعرفه به‌تنهایی تضمین‌کننده فروش سیمان نیست. هزینه حمل، استانداردهای فنی، مجوزهای ورود و امکان دسترسی پایدار به شبکه توزیع کشور مقصد نیز در رقابت‌پذیری صادرات سیمان اثرگذار است.
طرح این موضوع در کمیته مشترک می‌تواند به معنای تلاش برای شناسایی و رفع موانعی باشد که خارج از تعرفه، ورود سیمان ایرانی به بازار کشورهای عضو را دشوار کرده‌اند.
عوارض بازیافت خودرو هم به میز مذاکره رسید
عوارض بازیافت خودرو از دیگر موضوعاتی بود که وزیر صمت خواستار پیگیری آن شد.
این نوع هزینه‌ها می‌توانند فارغ از تعرفه گمرکی، قیمت نهایی خودرو یا محصولات مرتبط را در کشور مقصد افزایش دهند و مزیت حاصل از تجارت آزاد را کاهش دهند.
به همین دلیل، بررسی عوارض و مقررات داخلی کشورهای عضو برای صادرکنندگان اهمیت دارد. در عمل ممکن است تعرفه واردات یک کالا کاهش یافته باشد، اما هزینه‌های دیگری در مقصد همچنان مانع رقابت محصول ایرانی شوند.
این مسئله نشان می‌دهد مرحله بعدی تجارت آزاد ایران و اوراسیا، بیش از مذاکره درباره نرخ تعرفه‌ها، به شناخت جزئی مقررات بازار هر کشور وابسته است.
مقررات غذایی؛ گلوگاه دیگر صادرات ایران
الزامات واردات محصولات غذایی نیز در مذاکرات دو طرف مطرح شده است.
برای صادرکنندگان صنایع غذایی، استانداردهای بهداشتی، دامپزشکی، قرنطینه‌ای، برچسب‌گذاری و تأییدیه‌های سلامت می‌توانند تعیین‌کننده امکان ورود کالا به بازار باشند.
حتی اگر محصول در فهرست تجارت ترجیحی یا آزاد قرار داشته باشد، نبود مدارک یا تفاوت استانداردها می‌تواند محموله را در مرز متوقف کند.
تقویت همکاری‌های فنی و بهداشتی که در نشست اخیر مورد تأکید قرار گرفته، از این منظر می‌تواند برای صنایع غذایی و کشاورزی ایران اهمیت مستقیم داشته باشد.
تأیید الکترونیکی مبدأ برای کاهش اصطکاک تجارت
تسریع در استقرار سامانه الکترونیکی تأیید مبدأ یکی دیگر از خروجی‌های مهم نشست بوده است.
گواهی مبدأ مشخص می‌کند یک کالا واقعاً مشمول مزایای موافقت‌نامه تجارت آزاد هست یا خیر. هرچه صدور و تأیید این مدرک سریع‌تر و دیجیتالی‌تر شود، احتمال تأخیر، خطای اسنادی و رفت‌وبرگشت مدارک کاهش پیدا می‌کند.
برای صادرکنندگان، این تغییر می‌تواند از آن دسته اصلاحاتی باشد که اثر آن مستقیماً در کاهش زمان تشریفات تجاری مشاهده می‌شود.
کریدور شمال–جنوب؛ تجارت آزاد بدون لجستیک کافی نیست
موضوع دیگر، توسعه همکاری‌های ترانزیتی در چارچوب کریدور بین‌المللی شمال–جنوب است.
گسترش تجارت ایران با روسیه، قزاقستان، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان زمانی اقتصادی‌تر می‌شود که کالا بتواند با زمان و هزینه قابل پیش‌بینی میان ایران و این بازارها جابه‌جا شود.
از این رو، تجارت آزاد و توسعه ترانزیت را نمی‌توان دو موضوع جداگانه دانست. کاهش تعرفه زمانی مزیت ایجاد می‌کند که افزایش هزینه حمل یا توقف‌های مرزی، این صرفه‌جویی را خنثی نکند.
برای صنایع ایرانی نیز انتخاب مسیر جاده‌ای، ریلی یا دریایی و دسترسی به کریدورهای پایدار می‌تواند به اندازه تعرفه در قیمت نهایی صادرات اثرگذار باشد.
بخش خصوصی ایران و اوراسیا به یکدیگر نزدیک‌تر می‌شوند
در حاشیه نشست، یادداشت تفاهمی میان شورای تجاری اتحادیه اقتصادی اوراسیا و اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران امضا شد.
هدف این همکاری، تقویت ارتباط مستقیم فعالان اقتصادی دو طرف و توسعه روابط تجاری بخش خصوصی است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که استفاده واقعی از موافقت‌نامه تجارت آزاد در نهایت توسط شرکت‌ها انجام می‌شود. اگر تولیدکننده ایرانی اطلاعات کافی درباره بازار هدف، استانداردها، خریداران، شبکه توزیع و مقررات واردات نداشته باشد، صرف وجود توافق تجاری الزاماً به صادرات بیشتر منجر نمی‌شود.
تحلیل صنعتگرد؛ مرحله دشوار تجارت آزاد تازه آغاز شده است
امضای موافقت‌نامه تجاری، بخش ساده‌تر مسیر است؛ اجرای آن در سطح کارخانه، گمرک و بازار مقصد مرحله دشوارتر خواهد بود.
موضوعاتی که در دومین کمیته مشترک مطرح شده‌اند این مسئله را به‌خوبی نشان می‌دهند. مشکل صادرکننده سیمان دیگر لزوماً تعرفه نیست؛ ممکن است دسترسی به بازار یا مقررات فنی باشد. برای صنایع غذایی، مسئله می‌تواند تأییدیه‌های بهداشتی باشد و برای کالاهای صنعتی، قواعد مبدأ یا هزینه‌های داخلی کشور مقصد اهمیت پیدا کند.
بنابراین معیار موفقیت تجارت آزاد ایران و اوراسیا را نباید فقط در تعداد کالاهای مشمول تخفیف تعرفه‌ای جست‌وجو کرد. شاخص مهم‌تر این است که چه تعداد مانع واقعی از مسیر صادرات شرکت‌های ایرانی حذف شود.
از این منظر، سامانه الکترونیکی تأیید مبدأ می‌تواند یک اقدام اجرایی قابل اندازه‌گیری باشد. همچنین تعیین تکلیف دسترسی سیمان ایران، عوارض مرتبط با خودرو و مقررات محصولات غذایی می‌تواند نشان دهد سازوکار کمیته مشترک تا چه اندازه قادر به حل مشکلات مشخص بنگاه‌هاست.
برای تولیدکنندگان ایرانی نیز این توافق یک پیام مهم دارد: بازار اوراسیا را نباید صرفاً یک بازار با تعرفه کمتر تصور کرد. کارخانه‌ای که قصد ورود پایدار به این منطقه را دارد باید هزینه لجستیک، استاندارد محصول، مقررات کشور مقصد، قواعد مبدأ، شریک تجاری و شبکه توزیع را همزمان بررسی کند.
در نتیجه، فرصت اصلی برای صنعت ایران نه صرفاً «صادرات بیشتر» بلکه استفاده از تجارت آزاد برای ساختن مسیرهای پایدار فروش در بازارهای اوراسیاست.
