افزایش نرخ ارز، دشواری تأمین مواد اولیه و کاهش قدرت خرید خانوارها، شرایط فعالیت تولیدکنندگان فرش ماشینی را پیچیده‌تر کرده است. در صنعتی که بخشی از مواد اولیه آن از خارج کشور تأمین می‌شود و فروش محصولاتش ارتباط مستقیمی با توان اقتصادی خانوارها دارد، حفظ تولید و اشتغال به چالشی جدی تبدیل شده است.
در این میان، مجموعه فرش مشهد با نزدیک به نیم قرن سابقه فعالیت، همچنان مسیر تولید را ادامه می‌دهد؛ مجموعه‌ای که حدود ۸۰۰ نفر به‌صورت مستقیم در آن مشغول به کار هستند و با وجود افزایش هزینه‌ها، تاکنون نه تعدیل نیرو داشته و نه تولید خود را کاهش داده است.
در گفت‌وگوی اختصاصی صنعتگرد با مهندس هادی حسینی، مدیر کارخانه فرش مشهد، درباره چالش‌های تأمین الیاف اکریلیک، تأثیر نوسان نرخ ارز بر هزینه‌های تولید، کاهش قدرت خرید مردم، حفظ اشتغال و تغییر نگاه نسل جدید به کار و آینده صنعت فرش ماشینی صحبت کردیم. او معتقد است فشارهای اقتصادی ابتدا واحدهای کوچک‌تر را درگیر می‌کند، اما تداوم این شرایط می‌تواند به کارخانه‌های بزرگ و باسابقه نیز آسیب برساند.
از ورود الیاف تا تولید فرش؛ زنجیره تولید فرش مشهد چگونه فعالیت می‌کند؟
ابتدا درباره سابقه فعالیت خود و ساختار تولید در مجموعه فرش مشهد توضیح دهید.
من مهندسی نساجی خوانده‌ام و حدود ۲۰ سال سابقه فعالیت در صنعت فرش دارم. مجموعه فرش مشهد هم نزدیک به ۵۰ سال سابقه دارد و در این مدت توانسته بخش‌های مختلف زنجیره تولید فرش ماشینی را در کنار یکدیگر توسعه دهد.
فعالیت ما فقط به بافت فرش محدود نمی‌شود. در مجموعه، بخش‌های مختلفی از جمله رنگرزی و ریسندگی وجود دارد و فرآیند تولید از ورود مواد اولیه به شکل الیاف آغاز می‌شود. این الیاف مراحل مختلف آماده‌سازی، تبدیل به نخ و بافت را طی می‌کنند تا در نهایت به فرش ماشینی تبدیل شوند.
عمده تولیدات ما فرش ماشینی، به‌ویژه فرش اکریلیک است. در حال حاضر نیز حدود ۸۰۰ نفر به‌صورت مستقیم در مجموعه مشغول فعالیت هستند.
وجود این زنجیره تولیدی باعث شده بخش‌های مختلف فعالیت کارخانه به یکدیگر وابسته باشند. طبیعتاً برای ادامه کار چنین مجموعه‌ای، تأمین مستمر مواد اولیه، حفظ کیفیت و مدیریت هزینه‌های تولید اهمیت زیادی دارد.
تأمین مواد اولیه فرش ماشینی؛ چرا همچنان به واردات وابسته‌ایم؟
مواد اولیه مورد استفاده در تولید فرش از داخل کشور تأمین می‌شود یا به واردات وابسته هستید؟
مواد اولیه اکریلیک مورد استفاده ما تقریباً به‌طور کامل از خارج کشور وارد می‌شود. در گذشته عمدتاً از الیاف درالون آلمان استفاده می‌کردیم، اما با تغییر شرایط و مشکلاتی که در تأمین این مواد به وجود آمد، مسیر واردات ما نیز تغییر کرد.
در حال حاضر الیاف اکریلیک مورد نیازمان را از شرکت آکسای ترکیه تأمین می‌کنیم. این الیاف پس از ورود به کارخانه، در بخش‌های مختلف تولید مورد استفاده قرار می‌گیرند.
البته واردات مواد اولیه دیگر مانند گذشته نیست. افزایش نرخ ارز، مشکلات مبادی ورودی، مسائل گمرکی و محدودیت‌هایی که در فرآیند تأمین به وجود آمده، کار را بسیار دشوارتر کرده است.
همکاران ما در بخش تدارکات دائماً درگیر این مسائل هستند تا مواد اولیه مورد نیاز به کارخانه برسد و روند تولید متوقف نشود.
با وجود تمام این دشواری‌ها، یکی از اصول اصلی ما حفظ ثبات کیفیت است. هیچ‌وقت نخواسته‌ایم به دلیل افزایش هزینه‌ها، کیفیت فرش را با استفاده از مواد اولیه نامرغوب پایین بیاوریم.
برای همین، حاضر نشده‌ایم صرفاً به دلیل قیمت کمتر، از الیاف جایگزین چینی یا مواد اولیه‌ای استفاده کنیم که استاندارد کیفی مورد نظر ما را ندارند. تلاش کرده‌ایم همچنان بهترین مواد اولیه در دسترس را تأمین کنیم؛ حتی اگر هزینه بیشتری داشته باشد.
برای مجموعه‌ای که سال‌ها با یک سطح مشخص از کیفیت شناخته شده، حفظ اعتماد مشتری اهمیت زیادی دارد و نمی‌توانیم به‌سادگی از این اصل عبور کنیم.
نوسان نرخ ارز برای تولیدکننده‌ای که مواد اولیه را در حجم بالا خریداری می‌کند، چه تأثیری بر هزینه‌ها و قیمت محصول نهایی دارد؟
تأثیر نوسان ارز بر یک کارخانه بسیار بیشتر از چیزی است که شاید در ظاهر دیده شود. وقتی یک مصرف‌کننده کالایی را خریداری می‌کند، معمولاً با مبلغ محدودی سروکار دارد، اما خریدهای ما در مقیاس تناژ انجام می‌شود.
برای مثال، ممکن است امروز مقداری مواد اولیه خریداری کنیم و یک ماه بعد، زمانی که دوباره به همان کالا نیاز داریم، قیمت آن ۳۰ درصد افزایش پیدا کرده باشد.
این ۳۰ درصد در خریدهای کوچک شاید رقم محدودی باشد، اما وقتی صحبت از خرید چندین تن مواد اولیه است، اختلاف قیمت می‌تواند به میلیاردها تومان برسد.
از طرف دیگر، ما نمی‌توانیم تمام افزایش هزینه مواد اولیه را مستقیماً به قیمت فرش منتقل کنیم. اگر قرار باشد قیمت محصول نهایی به همان نسبت افزایش پیدا کند، مصرف‌کننده با مشکل مواجه می‌شود و توان خریدش کاهش پیدا می‌کند.
در واقع، از یک طرف مجبوریم مواد اولیه را با قیمت بالاتر تأمین کنیم تا کارخانه فعال بماند و از طرف دیگر باید شرایط بازار و قدرت خرید مردم را هم در نظر بگیریم.
این موضوع یک فشار زنجیره‌ای ایجاد می‌کند. ابتدا هزینه تولید افزایش پیدا می‌کند، بعد قیمت فروش تحت تأثیر قرار می‌گیرد و در نهایت ممکن است بخشی از مشتریان توان خرید محصول را از دست بدهند.
وقتی تقاضا کاهش پیدا کند، فروش کارخانه هم آسیب می‌بیند. بنابراین افزایش نرخ ارز فقط به بخش خرید مواد اولیه فشار وارد نمی‌کند، بلکه می‌تواند تمام زنجیره تولید و فروش را درگیر کند.
کاهش قدرت خرید مردم چه آینده‌ای برای بازار فرش رقم می‌زند
در شرایطی که هم هزینه‌های تولید افزایش پیدا کرده و هم توان خرید مردم کاهش یافته، وضعیت بازار فرش ماشینی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
یکی از اتفاقاتی که در شرایط تورمی رخ می‌دهد این است که بعضی کالاها به‌مرور از سبد خرید خانواده‌ها حذف می‌شوند.
کالاهایی که قبلاً خانواده‌ها به‌راحتی خریداری می‌کردند، کم‌کم برایشان جنبه تجملاتی پیدا می‌کنند. در چنین شرایطی مردم ناچار می‌شوند بیشتر درآمدشان را صرف نیازهای ضروری مانند مواد غذایی و هزینه‌های درمان کنند.
این موضوع مستقیماً بر بازار محصولاتی مانند فرش تأثیر می‌گذارد. وقتی قدرت خرید خانواده کاهش پیدا می‌کند، طبیعی است که خرید بعضی محصولات را به تعویق بیندازد یا به‌کلی از برنامه هزینه‌های خود حذف کند.
ما در همین شرایط همچنان صادرات هم داریم، هرچند فعالیت صادراتی نیز دشوارتر شده است.
خوشبختانه مجموعه ما به دلیل سابقه طولانی، زیرساخت‌های تولیدی و اعتباری که برند طی سال‌های گذشته به دست آورده، توانسته در برابر بسیاری از این فشارها مقاومت کند.
تا امروز نه کاهش تولید داشته‌ایم و نه تعدیل نیرو، اما این به معنای نبود مشکل نیست. مشکلات وجود دارد و برای ادامه فعالیت باید دائماً آنها را مدیریت کنیم.
نگرانی اصلی من این است که اگر روند کاهش قدرت خرید ادامه پیدا کند، تولیدکنندگان بیشتری با مشکل فروش مواجه شوند. این مسئله به تصمیم‌های جدی اقتصادی نیاز دارد، چون نمی‌توان انتظار داشت هزینه‌های تولید مرتب افزایش پیدا کند، اما بازار مصرف بدون آسیب باقی بماند.
چرا مشکلات اقتصادی ابتدا کارخانه‌های کوچک را از چرخه تولید خارج می‌کند؟
قطعاً شرایط برای همه یکسان نیست. مجموعه‌هایی که سابقه طولانی‌تر، زیرساخت قوی‌تر و پشتوانه مالی بیشتری دارند، معمولاً می‌توانند مدت بیشتری در برابر مشکلات مقاومت کنند.
اما واحدهای کوچک‌تر چنین امکانی ندارند. ما تأمین‌کنندگانی داشتیم که در مقیاس کوچک فعالیت می‌کردند و بخشی از مواد اولیه یا اقلام مورد نیاز مجموعه را تأمین می‌کردند، اما تعدادی از آنها به‌مرور از چرخه فعالیت خارج شدند.
وقتی هزینه‌ها افزایش پیدا می‌کند و یک مجموعه پشتوانه مالی کافی ندارد، ممکن است خیلی زود به مرحله‌ای برسد که ادامه فعالیت برایش امکان‌پذیر نباشد.
مشکل اینجاست که تعطیلی یک واحد کوچک فقط به همان مجموعه محدود نمی‌شود. وقتی تأمین‌کننده‌ای از بازار حذف می‌شود، بخشی از زنجیره تأمین صنعت نیز آسیب می‌بیند.
ممکن است کارخانه‌های بزرگ‌تر در ابتدا بتوانند این شرایط را مدیریت کنند، اما اگر مشکلات ادامه پیدا کند، به‌تدریج دامنه آن گسترده‌تر می‌شود.
«این وضعیت مثل سیلی است که از لایه‌های پایین شروع می‌شود و اگر ادامه پیدا کند، بالاخره همه را در بر می‌گیرد.»
به همین دلیل نمی‌توان گفت چون یک کارخانه بزرگ همچنان فعال است، پس وضعیت صنعت مناسب است. گاهی مشکلات از واحدهای کوچک آغاز می‌شود و اثرات آن با گذشت زمان به مجموعه‌های بزرگ‌تر هم می‌رسد.
تولید در شرایط فعلی؛ جنگی دشوار برای حفظ کارخانه و اشتغال
بسیاری از تولیدکنندگان شرایط امروز فعالیت صنعتی را به یک جنگ اقتصادی تشبیه می‌کنند. شما تا چه اندازه با این تعبیر موافق هستید؟
کاملاً موافقم. به نظر من کار کردن و تولید در شرایط فعلی، حتی شاید از یک جنگ تن‌به‌تن هم سخت‌تر شده باشد.
کسی که امروز در تولید فعالیت می‌کند، سرمایه و انرژی خودش را به کار می‌گیرد تا کارخانه فعال بماند، تعدادی از افراد سر کار باشند و چرخ تولید از حرکت نایستد.
در حالی که شاید همین فرد بتواند سرمایه‌اش را از تولید خارج کند و در فعالیت‌های دیگری، با دغدغه کمتر، درآمد بیشتری به دست بیاورد.
اما تولیدکنندگان و کارآفرینانی که همچنان در صنعت باقی مانده‌اند، مسئولیت بزرگی را پذیرفته‌اند. آنها علاوه بر اداره کسب‌وکار خود، در حفظ اشتغال و ادامه فعالیت اقتصادی جامعه نقش دارند.
امروز فقط مسئله خرید مواد اولیه یا فروش محصول نیست. مشکلات اداری، مالیات، هزینه‌های نیروی انسانی و مسائل مختلف دیگری هم وجود دارد که تولیدکننده هر روز با آنها روبه‌روست.
در چنین شرایطی، حفظ کارخانه و نیروی انسانی نیازمند تلاش بسیار زیادی است. با این حال، بسیاری از فعالان صنعتی همچنان کار می‌کنند و حاضر نیستند از هدفشان دست بکشند.
با توجه به افزایش هزینه‌های تولید و شرایط اقتصادی، آیا تاکنون مجبور به تعدیل نیروی انسانی شده‌اید؟
خوشبختانه تاکنون تعدیل نیرو نداشته‌ایم. حتی در دوره اخیر که مشکلات اقتصادی و شرایط جنگی فشار بیشتری به مجموعه‌های تولیدی وارد کرد، با بازنشسته شدن تعدادی از کارکنان، نیروهای جوان جدیدی استخدام کردیم.
این افراد در حال آموزش هستند تا بتوانند در بخش‌های مختلف مجموعه فعالیت کنند.
طبیعتاً حفظ نیروی انسانی در شرایط فعلی کار ساده‌ای نیست، اما برای ما اهمیت زیادی دارد. تعدیل نیرو از آخرین گزینه‌هایی است که ممکن است برای مقابله با مشکلات اقتصادی به آن فکر کنیم.
علاوه بر حفظ اشتغال، تلاش کرده‌ایم مزایایی را که از گذشته برای کارکنان در نظر گرفته شده ادامه دهیم.
برای مثال، علاوه بر حقوق و مزایای قانونی و پرداخت پاداش در مناسبت‌ها یا شرایط مختلف، هر دو ماه یک‌بار سهمیه‌ای از اقلامی مانند گوشت و مرغ برای کارکنان در نظر گرفته می‌شود.
این حمایت‌ها از سال‌های گذشته در مجموعه وجود داشته و سعی کرده‌ایم با وجود افزایش هزینه‌ها، حذف نشوند.
می‌دانیم که شرایط اقتصادی برای کارکنان هم دشوار شده است. وقتی هزینه زندگی بالا می‌رود، فشار آن فقط بر کارخانه نیست؛ نیروی انسانی هم با مشکلات معیشتی مواجه می‌شود.
به همین دلیل تلاش می‌کنیم تا جایی که امکان دارد، هم اشتغال حفظ شود و هم حمایت‌های رفاهی گذشته ادامه پیدا کند.
حقوق کارگران و تورم؛ چرا افزایش دستمزد به‌تنهایی کافی نیست؟
با توجه به افزایش مداوم هزینه‌های زندگی، آیا افزایش حقوق می‌تواند قدرت خرید کارگران را حفظ کند؟
واقعیت این است که کارگران امروز با مشکلات جدی معیشتی روبه‌رو هستند. حقوق معمولاً در ابتدای سال تعیین می‌شود، اما هزینه‌های زندگی در طول سال ثابت نمی‌ماند.
وقتی تورم ادامه پیدا می‌کند، قدرت خرید فردی که درآمد مشخصی دارد به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
اما مسئله اینجاست که افزایش حقوق به‌تنهایی نمی‌تواند این مشکل را حل کند.
از یک طرف، اگر حقوق کارگر افزایش پیدا نکند، زندگی او تحت فشار قرار می‌گیرد. از طرف دیگر، اگر قرار باشد دستمزدها مرتب متناسب با تورم افزایش پیدا کنند، هزینه تولید برای کارفرما هم بالاتر می‌رود.
این موضوع به‌خصوص برای کارخانه‌ها و کارگاه‌های کوچک اهمیت دارد. مجموعه‌ای که همین حالا هم برای ادامه فعالیت با مشکل مواجه است، ممکن است با افزایش بیشتر هزینه نیروی انسانی، توان ادامه کار را از دست بدهد.
به همین دلیل معتقدم باید به‌جای اینکه صرفاً به دنبال افزایش دستمزد برای جبران تورم باشیم، به فکر کنترل خود تورم باشیم.
تا زمانی که تورم مهار نشود، هر اندازه هم حقوق افزایش پیدا کند، ممکن است مدتی بعد، دوباره قدرت خرید کاهش یابد.
«این وضعیت مثل دویدن روی تردمیل است؛ هرچقدر تلاش می‌کنید، باز هم به مقصد نمی‌رسید.»
اگر هزینه‌های زندگی دائماً افزایش پیدا کند، حقوق و دستمزد همواره برای رسیدن به آن در تلاش خواهد بود.
بنابراین مسئله معیشت کارگران و مشکلات کارفرمایان به یکدیگر وابسته است. برای بهبود پایدار وضعیت هر دو طرف، باید شرایط اقتصادی از اساس اصلاح شود.
نسل z در کارخانه؛ چرا جوانان امروز نگاه متفاوتی به کار دارند؟
یکی از موضوعاتی که در صنایع مختلف مطرح می‌شود، دشواری جذب و حفظ نیروی انسانی جوان، به‌ویژه نسل زد است. آیا شما هم با این مسئله روبه‌رو هستید؟
بله، این تفاوت نسلی را کاملاً در محیط کار احساس می‌کنیم.
بخشی از نیروهای قدیمی ما که متولد دهه‌های ۵۰ و ۶۰ هستند، به سن بازنشستگی رسیده‌اند و به‌تدریج نیروهای جوان‌تری وارد مجموعه می‌شوند.
افرادی که امروز استخدام می‌کنیم، در بسیاری از موارد متولد نیمه دوم دهه ۷۰ یا دهه ۸۰ هستند. وقتی با آنها صحبت می‌کنیم، متوجه می‌شویم نگاهشان به کار، درآمد، پس‌انداز و آینده با نسل‌های گذشته تفاوت زیادی دارد.
برای مثال، کسی که ۳۰ سال پیش وارد بازار کار می‌شد، معمولاً یک مسیر مشخص برای آینده خودش تصور می‌کرد؛ اینکه کار کند، درآمد داشته باشد، به‌مرور وسایل زندگی را تهیه کند، ازدواج کند و در نهایت بتواند صاحب خانه شود.
آن زمان فرد احساس می‌کرد با کار کردن و پس‌انداز، می‌تواند قدم‌به‌قدم به اهدافش نزدیک شود.
اما امروز وقتی با یک جوان ۱۸ یا ۲۰ ساله صحبت می‌کنیم و به او می‌گوییم بیشتر کار کند یا اضافه‌کاری بماند تا درآمد بیشتری داشته باشد، گاهی می‌پرسد این درآمد بیشتر قرار است چه تغییری در زندگی من ایجاد کند؟
وقتی جوان حساب می‌کند که حتی با سال‌ها کار کردن و پس‌انداز هم ممکن است نتواند یک خودرو یا خانه بخرد، طبیعی است که انگیزه‌اش برای تلاش بیشتر تحت تأثیر قرار بگیرد.
به نظرم یکی از مهم‌ترین دلایل این تفاوت رفتاری، کاهش امید به آینده اقتصادی است. وقتی فرد احساس کند فاصله زیادی میان درآمدش و اهدافی که در زندگی دارد وجود دارد، ممکن است نگاه متفاوتی به کار پیدا کند.
البته شرایط خانوادگی هم مؤثر است. بعضی از جوانان امروز حمایت مالی بیشتری از خانواده دریافت می‌کنند و مانند نسل‌های گذشته مجبور نیستند از همان ابتدای ورود به بازار کار، تمام هزینه‌های زندگی خود را تأمین کنند.
در گذشته خانواده‌ها معمولاً فرزندان بیشتری داشتند و بسیاری از جوانان ناچار بودند زودتر وارد بازار کار شوند و برای آینده خود تلاش کنند. اما امروز شرایط بخشی از خانواده‌ها تغییر کرده است.
با این حال، نمی‌توان درباره همه جوانان یکسان قضاوت کرد. ما نیروهای جوانی داریم که با جدیت کار می‌کنند، مسئولیت‌پذیر هستند و برای یادگیری و پیشرفت تلاش می‌کنند.
مسئله این است که نسل جدید نگاه متفاوتی به زندگی دارد و اگر بخواهیم تعامل مناسبی با این نیروها داشته باشیم، باید شرایط و انتظارات آنها را بهتر بشناسیم.
امیدوارم گفت‌وگوی بعدی ما درباره توسعه تولید و صادرات بیشتر باشد
در پایان، اگر نکته‌ای درباره آینده تولید و صنعت فرش ماشینی باقی مانده است، خوشحال می‌شویم بشنویم.
قبل از هر چیز از شما تشکر می‌کنم که به مجموعه ما آمدید و این فرصت را فراهم کردید تا درباره شرایط تولید صحبت کنیم.
امیدوارم دفعه بعد که با هم گفت‌وگو می‌کنیم، شرایط بهتر شده باشد و بتوانیم بیشتر از اتفاقات مثبت حرف بزنیم.
دوست دارم در گفت‌وگوهای بعدی به‌جای مشکلات اقتصادی و چالش‌های روزمره تولید، درباره برنامه‌های توسعه، افزایش ظرفیت تولید، صادرات بیشتر، فروش بهتر و ارتقای کیفیت محصولات صحبت کنیم.
امیدوارم شرایطی فراهم شود که تولیدکنندگان بتوانند با اطمینان بیشتری برای آینده برنامه‌ریزی کنند و به‌جای صرف بخش زیادی از انرژی خود برای عبور از مشکلات، بر توسعه کارخانه‌ها و ایجاد فرصت‌های جدید تمرکز داشته باشند.
در نهایت آرزو می‌کنم مردم ایران، به‌ویژه جوانان کشور، بتوانند در رفاه و آرامش بیشتری زندگی کنند و با امید به آینده نگاه کنند.
زنگ خطر برای زنجیره تولید فرش ماشینی
تجربه فرش مشهد نشان می‌دهد سابقه فعالیت، زیرساخت‌های صنعتی و اعتبار یک برند می‌تواند در حفظ تولید و اشتغال نقش داشته باشد؛ اما تداوم فشارهای اقتصادی، به‌ویژه برای واحدهای کوچک و تأمین‌کنندگان این صنعت، خطر بیشتری ایجاد می‌کند.
نکته مهم این گفت‌وگو آن است که حفظ تولید در یک کارخانه بزرگ، لزوماً به معنای مساعد بودن وضعیت تمام زنجیره صنعت نیست. زمانی که واحدهای کوچک از چرخه تولید خارج می‌شوند، آسیب به‌تدریج می‌تواند به بخش‌های بزرگ‌تر نیز منتقل شود.
