ارز چندنرخی؛ ریشه رانت، فساد و تضعیف تولید ملی
اقتصاد رانتی چگونه منابع ملی را هدر میدهد؟
دبیرکل اتاق بازرگانی ایران با نقد صریح سیاستهای ارزی دهههای گذشته تأکید میکند که ارز چندنرخی نهتنها کمکی به مصرفکننده و تولیدکننده واقعی نکرده، بلکه به ابزاری برای پولپاشی، رانتسازی و خروج منابع ملی تبدیل شده است. تجربه تخصیص ارز ترجیحی به برخی صنایع نشان داد که یارانه ارزی، در بسیاری موارد به هدف اصابت نکرده و حتی منجر به صادرات یارانه پنهان به کشورهای دیگر شده است.
از نگاه بخش خصوصی، ارز یکی از مهمترین ابزارهای تولید و رشد اقتصادی است و هرگونه قیمتگذاری دستوری یا چندنرخیبودن آن، تعادل طبیعی بازار را بر هم میزند و انگیزه فعالیت سالم اقتصادی را تضعیف میکند.
مهمترین مطالبه بخش خصوصی: اقتصاد آزاد و شفاف
چرا جراحی اقتصادی اجتنابناپذیر است؟
بخش خصوصی معتقد است بدون حرکت به سمت اقتصاد آزاد، شفاف و رقابتی، اصلاحات ساختاری ممکن نیست. حذف رانتهای ارزی اگرچه ممکن است در کوتاهمدت هزینههایی داشته باشد، اما در بلندمدت به تعادل، ثبات و شفافیت اقتصادی منجر میشود. تجربههای اقتصادی نشان میدهد هر جا رانت ایجاد شود، حذف آن بدون تبعات کوتاهمدت ممکن نیست؛ اما ادامه رانت، بنیان اقتصاد را فرسوده میکند.
حمایت هدفمند از دهکهای پایین؛ شرط موفقیت اصلاحات ارزی
اصلاح ارزی بدون پشتوانه اجتماعی شکست میخورد
هرچند تصمیم دولت برای اصلاح سیاستهای ارزی، از منظر اقتصادی تصمیمی شجاعانه تلقی میشود، اما موفقیت آن منوط به حمایت واقعی از اقشار آسیبپذیر است. افزایش هزینههای تولید و قیمتها، اثر اجتنابناپذیر حذف ارز یارانهای است و بدون سیاستهای جبرانی، فشار مستقیم به دهکهای پایین وارد میشود.
ابزارهایی مانند کالابرگ الکترونیک، بستههای حمایتی تولید و تسهیلات هدفمند میتوانند نقش ضربهگیر اجتماعی را ایفا کنند، به شرط آنکه بهصورت هوشمند، شفاف و بدون ایجاد رانت جدید اجرا شوند.
اصلاح ریشهای اقتصاد؛ نه بازگشت به ریلهای قبلی
چرا اصلاحات نیمهکاره خطرناک است؟
یکی از نقدهای جدی فعالان اقتصادی، بازگشتهای مکرر به سیاستهای قبلی پس از تحمل هزینههای اجتماعی اصلاحات است. اگر اصلاحات اقتصادی بدون هماهنگی دولت، مجلس و قوه قضاییه رها شود، نهتنها اعتماد عمومی از بین میرود، بلکه آسیبهای جبرانناپذیر ساختاری به اقتصاد وارد میشود.
اقتصاد سالم، نیازمند حذف بسترهای رانت است؛ در غیر این صورت، شرکتهای کاغذی و فعالیتهای سوداگرانه جایگزین تولید شناسنامهدار خواهند شد.
کارت بازرگانی یکبار مصرف؛ محصول مستقیم رانت ارزی
وقتی اختلاف نرخ ارز، فساد را تغذیه میکند
به اعتقاد دبیرکل اتاق بازرگانی ایران، کارتهای بازرگانی یکبار مصرف نتیجه مستقیم وجود رانت و اختلاف معنادار بین نرخهای ارزی است. فعالان اقتصادی واقعی، بیشترین آسیب را از این وضعیت دیدهاند؛ زیرا اعتبار بخش خصوصی قربانی سوءاستفادههای رانتی شده است.
اتاق بازرگانی با همکاری نهادهای نظارتی، امنیتی و قضایی، برخورد با این پدیده را در دستور کار قرار داده و مسدودسازی کارتها، لغو عضویت و ارجاع به مراجع قضایی را بهطور جدی پیگیری میکند. با این حال، تا زمانی که رانت ارزی وجود داشته باشد، زمینه فساد نیز باقی خواهد ماند.
کاهش صفهای تخصیص ارز؛ نشانهای از حرکت به سمت تعادل
بازار ارز در مسیر کشف قیمت واقعی
با اجرای سیاستهای جدید ارزی، صفهای تخصیص ارز کاهش یافته و بازار بهتدریج در حال حرکت به سمت تعادل است. هرچند آثار کامل این اصلاحات در کوتاهمدت قابل مشاهده نیست، اما تجربههای اقتصادی نشان میدهد نتایج واقعی اصلاحات ارزی در افق میانمدت و بلندمدت نمایان میشود.
از منظر بخش خصوصی، آزادسازی نرخ ارز باید سالها پیش اجرا میشد و اکنون نیز شرط موفقیت آن، ثبات سیاستی و عدم بازگشت به عقب است.
اقتصاد ایران و گره سیاست؛ بدون دیپلماسی، اصلاح ممکن نیست
چرا امنیت و آرامش، مهمتر از نرخ ارز است؟
واقعیت این است که اقتصاد ایران بهشدت با سیاست گره خورده است. سرمایه، ترسوترین عنصر اقتصاد است و در فضای نااطمینانی، بهسرعت واکنش نشان میدهد. بدون امنیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، حتی بهترین سیاستهای اقتصادی نیز به نتیجه مطلوب نمیرسند.
تقویت دیپلماسی اقتصادی، کاهش تنشهای بینالمللی و ایجاد حس آرامش در جامعه، پیششرطهای اصلاح پایدار اقتصاد هستند. تجربه دورههای تعامل بینالمللی نشان داده که در صورت آمادگی داخلی، امکان جهش اقتصادی وجود دارد.
صداقت با مردم؛ سرمایه اجتماعیِ اصلاحات اقتصادی
چرا گفتوگوی شفاف با جامعه حیاتی است؟
موفقیت سیاستهای ارزی بدون گفتوگوی صادقانه با مردم امکانپذیر نیست. شفافسازی درباره تصمیمات، معرفی سوءاستفادهکنندگان از منابع عمومی و توضیح هزینه–فایده اصلاحات، میتواند همراهی اجتماعی را تقویت کند.
اگر مردم اثر اصلاحات را در سفره خود ببینند، همراهی با دولت افزایش مییابد. اقتصاد ایران ظرفیت یک جهش بزرگ را دارد، به شرط آنکه اصلاحات اقتصادی، با پشتوانه اجتماعی، دیپلماسی فعال و حذف واقعی رانتها همراه شود.
