انتفاع اقتصادی آمریکا از ایران؛ فرصتی بزرگ که در سیاست گم شد
در تحلیل روابط اقتصادی بین ایران و ایالات متحده آمریکا، یک واقعیت کمتر گفتهشده وجود دارد: آمریکا نهتنها میتوانست یکی از بزرگترین شرکای اقتصادی ایران باشد، بلکه در مقاطع مختلف تاریخی، از نظر اقتصادی بیش از ایران منتفع میشد. با این حال، سیاستگذاریهای متناقض، فشار لابیها و غلبه نگاه امنیتی بر اقتصاد، این فرصت را به تهدید تبدیل کرد.
صنعتگرد در این گزارش، با رویکردی اقتصادی و بهدور از هیجان سیاسی، به بررسی این فرصت ازدسترفته میپردازد.
چرا ایران برای اقتصاد آمریکا جذاب بود؟
ایران بهعنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان، همواره بازاری استراتژیک برای اقتصادهای بزرگ محسوب میشود. اما جذابیت ایران برای آمریکا فقط به انرژی محدود نبود.
۱. بازار مصرفی بزرگ و تشنه فناوری
با جمعیتی بیش از ۸۰ میلیون نفر، ایران یکی از بزرگترین بازارهای مصرفی منطقه است. صنایع خودروسازی، هواپیمایی، تجهیزات پزشکی، فناوریهای صنعتی و خدمات مهندسی حوزههایی بودند که شرکتهای آمریکایی میتوانستند سهم قابلتوجهی از آن را در اختیار بگیرند.
۲. موقعیت ژئواقتصادی ایران
ایران حلقه اتصال آسیا، اروپا و خاورمیانه است. حضور اقتصادی آمریکا در ایران میتوانست مزیت رقابتی بزرگی در زنجیره تأمین جهانی ایجاد کند؛ مزیتی که امروز تا حد زیادی در اختیار چین قرار دارد.
تجربههای تاریخی؛ آمریکا چه زمانی وارد اقتصاد ایران شد؟
قرارداد کونوکو؛ نمونهای از فرصت نیمهتمام
در دهه ۷۰ شمسی، شرکت نفتی کونوکو با ایران به توافق رسید؛ قراردادی که میتوانست آغاز فصل جدیدی از همکاری اقتصادی باشد. اما فشارهای سیاسی داخلی آمریکا، این قرارداد را متوقف کرد و مسیر همکاری به بنبست رسید.
پس از برجام؛ بازگشت کوتاهمدت، خروج سریع
بعد از توافق هستهای، شرکتهای آمریکایی علاقهمندی محتاطانهای به بازار ایران نشان دادند، اما خروج آمریکا از برجام، نهتنها ایران بلکه خودِ اقتصاد آمریکا را نیز از این بازار محروم کرد.
تحریمها؛ ضربه به چه کسی شدیدتر بود؟
برخلاف تصور عمومی، تحریمها الزاماً به نفع اقتصاد آمریکا تمام نشدند.
خروج آمریکا، ورود رقبا
با کنار رفتن شرکتهای آمریکایی، کشورهایی مانند چین، روسیه و حتی برخی شرکتهای اروپایی، جای خالی را پر کردند. امروز بخش قابلتوجهی از پروژههای انرژی، زیرساخت و صنعت ایران در اختیار چین است؛ بازاری که میتوانست سهمی از آن متعلق به آمریکا باشد.
از دست رفتن درآمد، فناوری و نفوذ
تحریمها باعث شدند:
شرکتهای آمریکایی میلیاردها دلار درآمد بالقوه را از دست بدهند
نفوذ اقتصادی آمریکا در منطقه کاهش یابد
رقبا، جای پای خود را در اقتصاد ایران محکم کنند
نگاه صنعتگرد؛ اقتصاد قربانی سیاست شد
از منظر صنعتگرد، مسئله اصلی نه «ایران یا آمریکا»، بلکه غلبه سیاست بر منطق اقتصاد است. در حالی که بسیاری از کشورها اختلافات سیاسی را از منافع اقتصادی تفکیک میکنند، در این پرونده، اقتصاد قربانی تصمیمات سیاسی کوتاهمدت شد.
اگر منطق اقتصادی حاکم بود:
آمریکا میتوانست از بازار انرژی ایران سود ببرد
ایران به فناوری و سرمایه دسترسی پیدا میکرد
رقبا فرصت تصاحب این بازار را پیدا نمیکردند
جمعبندی | فرصت هنوز کاملاً نسوخته است
با وجود تمام اتفاقات، صنعتگرد معتقد است که فرصت همکاری اقتصادی ایران و آمریکا بهطور کامل از بین نرفته، اما هر سال تأخیر، هزینه بازگشت را بیشتر میکند. اقتصاد جهانی بهسرعت در حال بازچینی است و کشورهایی که زودتر تصمیم بگیرند، سهم بیشتری خواهند برد.
در نهایت، تجربه ایران نشان میدهد که اقتصاد، میدان رقابت عقلانی است نه تسویهحساب سیاسی؛ درسی که اگر جدی گرفته نشود، فرصتهای آینده نیز بهسادگی گذشته از دست خواهند رفت.
