گمرک ایران قصد دارد طرح مدیریت هماهنگ مرزی (CBM) را بهصورت پایلوت در دوغارون اجرا کند؛ طرحی که با زمانسنجی عملکرد دستگاههای مستقر در مرز، حذف کنترلهای تکراری و تبادل پیشینی اطلاعات، به دنبال کاهش توقف کامیونها و هزینه تجارت است. دوغارون در مقاطعی روزانه تا حدود ۱۹۰۰ کامیون را جابهجا کرده و هدف، فراهمکردن زیرساخت عبور بیش از دو هزار کامیون در روز است.
به گزارش صنعتگرد به نقل از اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، فرود عسگری، رئیسکل گمرک ایران، در یکصد و پنجاهمین نشست شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی استان اعلام کرد که دوغارون به محل اجرای آزمایشی مدیریت هماهنگ مرزی تبدیل خواهد شد. در این طرح، زمان فعالیت هر دستگاه از لحظه ورود کامیون تا خروج آن از مرز بهصورت جداگانه ثبت و بررسی میشود تا گلوگاههای اصلی توقف شناسایی شوند.
مسئله اصلی از نگاه گمرک این است که توقف کالا در مرز تنها به عملکرد یک دستگاه مربوط نیست. گمرک، استاندارد، دامپزشکی، محیطزیست و دیگر نهادهای کنترلی هرکدام بخشی از فرآیند را انجام میدهند و حتی اگر زمان فعالیت هر دستگاه بهتنهایی قابل قبول باشد، مجموع این فرآیندها میتواند زمان عبور کالا را به شکل محسوسی افزایش دهد.
مدیریت هماهنگ مرزی در دوغارون چه تغییری ایجاد میکند؟
مفهوم Coordinated Border Management یا CBM در ادبیات سازمان جهانی گمرک به هماهنگی میان نهادهای کنترل مرزی در داخل یک کشور و همچنین میان کشورهای همسایه اشاره دارد؛ هدف آن افزایش کارایی جریان تجارت و سفر است، بدون اینکه کنترلهای قانونی و امنیتی کنار گذاشته شوند. تبادل داده، مدیریت ریسک و کاهش تکرار فرآیندها از اجزای اصلی این مدل هستند.
در دوغارون، نخستین گام قرار است اندازهگیری دقیق زمان باشد. از لحظه ورود کامیون، مدت زمانی که محموله در هر مرحله و نزد هر دستگاه متوقف میشود ثبت خواهد شد. این دادهها میتوانند نشان دهند که بخش اصلی اتلاف زمان دقیقاً در کدام نقطه اتفاق میافتد.
این نکته برای فعالان اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توقف در مرز فقط یک تأخیر اداری نیست. خواب کامیون، افزایش هزینه راننده و ناوگان، تأخیر در تحویل، انبارداری و بلوکهشدن سرمایه، همگی هزینه نهایی صادرات یا واردات را افزایش میدهند.
عسگری نیز در این نشست تأکید کرد که سرمایه فعال اقتصادی نباید در صف مرز متوقف بماند و مدیریت زمان در مبادی ورودی و خروجی به یکی از پروژههای مهم وزارت اقتصاد تبدیل شده است.
ظرفیت دوغارون تا بیش از دو هزار کامیون در روز
یکی از دلایل انتخاب دوغارون برای اجرای پایلوت، حجم بالای تردد در این مرز است.
مسعود عاطفی، معاون توسعه مدیریت و منابع گمرک ایران، اعلام کرد که تردد کامیون در دوغارون در برخی مقاطع به حدود ۱۹۰۰ دستگاه در روز رسیده؛ رقمی که در همین گزارش برای مرز بازرگان حدود ۳۰۰ کامیون عنوان شده است. هدف گمرک این است که با اصلاح زیرساختها و فرآیندها امکان عبور بیش از دو هزار کامیون در روز فراهم شود.
این ارقام نشان میدهد مسئله دوغارون صرفاً توسعه فیزیکی مرز نیست. اگر فرآیندهای کنترل و تبادل اطلاعات متناسب با ظرفیت تردد اصلاح نشوند، افزایش تعداد کامیونها میتواند خود به صفهای طولانیتر منجر شود.
بنابراین موفقیت CBM در دوغارون را باید با یک شاخص ساده سنجید: کامیون از زمان ورود تا خروج چند ساعت در مرز میماند؟
اظهار کالا پیش از رسیدن به مرز
یکی از بخشهای مهم برنامه جدید، انتقال بخشی از کنترلها به قبل از رسیدن کامیون به مرز است. رئیسکل گمرک ایران پیشنهاد کرده محمولههایی که از استانهای دیگر به سمت خراسان رضوی و مرز حرکت میکنند، بتوانند پیش از ورود اطلاعات خود را اظهار کنند تا مدیریت ریسک از قبل انجام شود. در این مدل، کالاهای کمریسک و متعلق به فعالان اقتصادی خوشسابقه میتوانند سریعتر در مسیر سبز قرار گیرند و محمولههای پرریسک برای کنترل دقیقتر از قبل مشخص شوند.
این مدل در صورت اجرای کامل میتواند یک تغییر مهم ایجاد کند: مرز به جای محل انجام همه تشریفات، بیشتر به نقطه عبور کالا تبدیل شود.
عسگری نیز تأکید کرده است که بخش اصلی کنترلها باید در گمرکات داخلی انجام شود و در نقطه مرزی از بازکردن پلمپ یا تکرار بررسیهایی که قبلاً انجام شدهاند، جلوگیری شود.
تبادل داده؛ حلقه کلیدی طرح CBM
مدیریت هماهنگ مرزی بدون تبادل اطلاعات میان دستگاهها عملاً امکانپذیر نیست. گمرک ایران در برنامه جدید بر اتصال اطلاعات گمرک، استاندارد، دامپزشکی، محیطزیست و سایر دستگاههای حاضر در مرز تأکید کرده است. در مرحله بعد، هدف این است که تبادل داده و مجوزها با کشورهای همسایه نیز الکترونیکی شود.
این موضوع با الگوی مورد توصیه سازمان جهانی گمرک نیز همخوان است؛ WCO، «پنجره واحد» و تبادل پیشینی اطلاعات را از ابزارهای اصلی مدیریت هماهنگ مرزی میداند. اگر اطلاعات محموله پیش از ورود در اختیار دستگاههای داخلی و کشور مقابل قرار گیرد، بخشی از کنترلها میتواند پیش از رسیدن کامیون انجام شود. برای مسیرهای پرتردد، همین تغییر میتواند زمان توقف را کاهش دهد.
سرخس؛ تمرکز بر توسعه ظرفیت ریلی
در کنار دوغارون، سرخس نیز یکی از محورهای اصلی برنامه گمرک در خراسان رضوی است.
رئیسکل گمرک ایران اعلام کرد که این مرز از نظر ریلی اهمیت ویژهای دارد و گمرک آمادگی دارد برای شبانهروزیشدن فعالیت آن همکاری کند. هدف اعلامشده، تقویت جایگاه سرخس بهعنوان یکی از مسیرهای مهم بینالمللی تجارت و ترانزیت کشور است. برای خراسان رضوی، توسعه همزمان دوغارون و سرخس دو کارکرد متفاوت دارد: دوغارون محور مهم تجارت زمینی با افغانستان است و سرخس میتواند نقش بیشتری در اتصال ریلی ایران به آسیای مرکزی ایفا کند.
برنامه ارتقای گمرک شمتیغ
گمرک شمتیغ نیز در فهرست نقاط مرزی قابل توسعه قرار گرفته است. طبق اعلام رئیسکل گمرک، ساختار این گمرک قرار است ارتقا پیدا کند و امکانات و نیروی بیشتری در اختیار آن قرار گیرد. همچنین پیشنهاد شده با مشارکت گمرک، اتاق بازرگانی و بخش خصوصی، تفاهمی سهجانبه برای توسعه یک گمرک مدرن در این نقطه شکل بگیرد. این رویکرد نشان میدهد برنامه خراسان رضوی فقط روی یک مرز متمرکز نیست و گمرک به دنبال بازآرایی همزمان چند مسیر تجاری استان است.
گمرک تخصصی زعفران در مشهد؛ پیشنهاد تازه برای صادرات
یکی دیگر از موضوعات مطرحشده، پیشنهاد معرفی گمرک مشهد بهعنوان گمرک تخصصی زعفران است. رئیسکل گمرک ایران همچنین اعلام کرده موضوع ایجاد آزمایشگاه تخصصی زعفران به دستگاه مربوطه پیشنهاد خواهد شد. این دو اقدام در صورت اجراییشدن میتواند بخشی از تشریفات صادرات یکی از مهمترین محصولات صادراتی خراسان رضوی را متمرکز و تخصصیتر کند. این موضوع هنوز در مرحله پیشنهاد قرار دارد و به معنای راهاندازی قطعی آزمایشگاه یا گمرک تخصصی نیست.
۶۰ دستگاه ایکسری تا پایان ۱۴۰۶؛ هدفگذاری جدید گمرک
گمرک ایران همچنین توسعه تجهیزات کنترلی را دنبال میکند. براساس اظهارات عسگری، در سال جاری هفت دستگاه ایکسری داخلی افتتاح شده، اعتبار ۱۳ دستگاه دیگر ابلاغ شده و ۲۱ دستگاه در مرحله فراخوان قرار دارند. فرآیند تأمین ۱۰ دستگاه خارجی نیز در جریان است و هدفگذاری شده که تا پایان سال ۱۴۰۶ مجموع دستگاههای ایکسری فعال کشور به ۶۰ دستگاه برسد.
افزایش استفاده از ایکسری میتواند امکان کنترل محمولههای پرریسک را بدون تخلیه کامل کالا فراهم کند؛ موضوعی که در صورت اتصال به نظام مدیریت ریسک، میتواند هم کنترل را حفظ کند و هم زمان بازرسی را کاهش دهد.
لایحه تسهیل تجارت؛ تجربه کاهش مقررات به قانون تبدیل میشود؟
رئیسکل گمرک ایران همچنین از تدوین لایحه تسهیل تجارت با ۹ ماده و ۳۰ تبصره خبر داده است. این لایحه هنوز در مراحل بررسی قرار دارد و به گفته عسگری، بخشی از آن بر تجربه تسهیل فرآیندهای گمرکی در شرایط بحرانی استوار شده است.
یکی از موضوعاتی که قرار است در این لایحه مورد توجه قرار گیرد، فرآیند طولانی تغییر و ویرایش ثبت سفارش است؛ مسئلهای که میتواند ترخیص مواد اولیه، تجهیزات و کالاهای وارداتی را برای بنگاهها به تأخیر بیندازد.
تحلیل صنعتگرد؛ شاخص موفقیت دوغارون «زمان عبور» است
مزیت اصلی مدیریت هماهنگ مرزی این نیست که یک ستاد یا ساختار اداری جدید به مرز اضافه شود؛ ارزش اقتصادی آن زمانی ایجاد میشود که تعداد کنترلهای تکراری و مدت توقف واقعی کامیون کاهش پیدا کند.
دوغارون با تردد روزانهای که در مقاطعی به حدود ۱۹۰۰ کامیون رسیده، ظرفیت مناسبی برای سنجش عملی این مدل دارد. اگر زمان عملکرد هر دستگاه بهصورت شفاف ثبت شود، امکان شناسایی گلوگاههایی فراهم میشود که تاکنون در مجموع فرآیند مرزی پنهان ماندهاند.
برای بخش خصوصی نیز نتیجه طرح باید قابل اندازهگیری باشد. سه شاخص میتواند تصویر روشنی از عملکرد CBM ارائه دهد: متوسط زمان توقف کامیون، تعداد کامیون عبوری در شبانهروز و سهم محمولههایی که بدون کنترل تکراری از مرز عبور میکنند.
اگر این شاخصها بهبود پیدا کنند، پایلوت دوغارون میتواند الگویی برای سایر مرزهای پرتردد کشور باشد. در غیر این صورت، تغییر ساختار مدیریتی بدون اصلاح فرآیندها تأثیر محدودی بر هزینه واقعی تجارت خواهد داشت.
