از شاگردی در کارخانه یخچالسازی تا ساخت مشهد سرما؛ روایت نزدیک به نیم قرن تولید
مسیر شکلگیری بعضی کارخانهها از یک سرمایهگذاری بزرگ یا خط تولید مجهز آغاز نمیشود؛ گاهی نقطه شروع، شاگردی در یک کارگاه، ساعتها کار عملی و ساخت نخستین محصول با امکانات محدود است. داستان مشهد سرما نیز از همین جنس است؛ مجموعهای که توسط حسین خشخاشی مقدم پایهگذاری شد و فعالیت آن از اواخر دهه ۱۳۵۰ در مشهد آغاز شد.
این مجموعه در نخستین سالهای فعالیت با نام «مؤسسه فنی مقدم» در خیابان راهنمایی مشهد شکل گرفت. فعالیت اولیه آن بیشتر بر تعمیر، سرویس و عرضه محصولات برخی شرکتهای تهرانی متمرکز بود، اما تجربه فنی بنیانگذار مجموعه بهتدریج مسیر کسبوکار را از خدمات و فروش به سمت تولید برد.
در سال ۱۳۶۰، فعالیت تولیدی مجموعه توسعه یافت و نام تجاری مشهد سرما برای تولید تخصصی انواع یخچالهای صنعتی، فروشگاهی و تجهیزات سرمایشی مورد استفاده قرار گرفت. مسیری که با چند نیروی محدود آغاز شده بود، طی دهههای بعد به توسعه کارخانه، گسترش شبکه فروش و ورود به بازارهای صادراتی رسید.
در گفتوگوی اختصاصی صنعتگرد، ابتدا پای صحبت بنیانگذار مشهد سرما نشستیم؛ کسی که مسیر کاری خود را از نوجوانی و شاگردی در صنعت یخچالسازی آغاز کرد. در ادامه نیز مدیرعامل مجموعه درباره وضعیت امروز کارخانه، میزان تولید، بازار صادرات، اهمیت کیفیت، نیروی انسانی و چالشهای فعالیت صنعتی صحبت میکند.
آغاز مسیر حسین خشخاشی مقدم؛ از شاگردی در تهران تا یادگیری یخچالسازی
ورود بنیانگذار مشهد سرما به صنعت از سالهای نوجوانی آغاز شد. بین سالهای ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵ و زمانی که حدود ۱۴ یا ۱۵ سال داشت، برای یادگیری کار به تهران رفت و در کارخانه شمس مشغول شد. آن سالها مسیر یادگیری بیشتر در محیط واقعی کار شکل میگرفت؛ جایی که یک شاگرد باید ساعتها کنار افراد باتجربه کار میکرد تا مهارت را قدمبهقدم یاد بگیرد.
او درباره آن دوران میگوید:
«بعضی شبها همان کارخانه میخوابیدم و تا ساعت ۱۲ شب کار میکردم. ساعت کاری مشخصی برای خودم نمیشناختم، چون واقعاً به کار علاقه داشتم و میخواستم یاد بگیرم.»
بخش مهمی از تجربه فنی او در همان دوره شکل گرفت. مدتی نیز در کارخانه البرز فعالیت کرد و از استادانی که در این دو مجموعه با آنها کار کرده بود، نه فقط مهارت فنی، بلکه شیوه کار کردن را آموخت.
همین تجربه عملی بعدها به یکی از پایههای اصلی راهاندازی فعالیت مستقل او در مشهد تبدیل شد.
حتی دوران سربازی هم کار متوقف نشد
دوران سربازی نیز باعث فاصله گرفتن او از کار نشد. زمانی که در تهران خدمت میکرد، بعدازظهرها تعمیر یخچال انجام میداد تا هم هزینههای زندگی خود را تأمین کند و هم ارتباطش با حرفهای که آموخته بود قطع نشود.
پس از پایان خدمت و در سال ۱۳۵۷، به مشهد بازگشت و فعالیت خود را در خیابان راهنمایی آغاز کرد.
این فعالیت بعدها با عنوان مؤسسه فنی مقدم شناخته شد. در ابتدا تعمیر و سرویس یخچال بخش مهمی از کار را تشکیل میداد و همزمان مجموعه با برخی شرکتهای تهرانی نیز همکاری داشت و محصولات آنها را در مشهد عرضه میکرد.
اما فروش محصول آماده برای کسی که سالها در محیط تولید کار کرده بود کافی نبود. تجربهای که در کارخانههای تهران به دست آورده بود، بهتدریج او را به سمت ساخت محصول و ورود جدیتر به تولید سوق داد.
نخستین یخچال؛ محصولی که در یک گاراژ ساخته شد
یکی از خاطراتی که بنیانگذار مشهد سرما بعد از چند دهه همچنان با جزئیات از آن یاد میکند، ساخت نخستین یخچال است.
در آن زمان سرمایه و تجهیزات کافی برای راهاندازی یک کارگاه کامل وجود نداشت. به همین دلیل در یک گاراژ صافکاری و نقاشی در محدوده سهراه کارخانه قند مشهد و با استفاده از امکانات موجود، نخستین یخچال یکدرب را ساخت.
او میگوید:
«اولین یخچالی که ساختم یک یخچال یکدرب بود. خیلی اذیت شدم، اما از ساختنش خیلی لذت بردم. امکانات زیادی هم نداشتم و در همان گاراژ از وسایل موجود استفاده کردم.»
همین یک دستگاه به نقطه شروع بخش تولید تبدیل شد.
پس از آن، کارگاه بهتدریج توسعه پیدا کرد و در سال ۱۳۶۰ فعالیت مجموعه وارد مرحله تازهای شد. تولید تخصصی تجهیزات سرمایشی گسترش یافت و نام مشهد سرما بیش از پیش با محصولات تولیدی مجموعه گره خورد.
علاقه به کار؛ سرمایهای که جای امکانات را گرفت
وقتی از بنیانگذار مشهد سرما درباره مهمترین عامل ادامه مسیر سؤال میکنیم، پاسخ بیش از آنکه درباره سرمایه مالی باشد، به علاقه به کار برمیگردد. او بارها در طول گفتوگو تأکید میکند که علاقه به یادگیری باعث شده سختیهای سالهای ابتدایی را تحمل کند.
دورانی که شبها در کارخانه میخوابید، ساعتهای طولانی کار میکرد و برای یادگیری مهارتهای بیشتر فرصت از دست نمیداد، امروز بخشی از هویت کاری اوست.
پیامی که برای نسل جوان دارد نیز مستقیماً از همین تجربه میآید:
«هیچ کاری بدون زحمت نتیجه نمیدهد. اگر کسی خیلی راحت به جایی برسد، شاید ارزش آن موفقیت را هم مثل کسی که برایش زحمت کشیده درک نکند.»
از نگاه او، مهارت فنی با یک دوره کوتاه یا مشاهده سطحی شکل نمیگیرد و برای تبدیل شدن به فردی متخصص باید زمان قابل توجهی در محیط واقعی کار حضور داشت.
موضوعی که سالها بعد، مدیرعامل مشهد سرما نیز هنگام صحبت درباره کمبود نیروی ماهر به شکل دیگری بر آن تأکید میکند.
توسعه بازار مشهد سرما و ورود به صادرات
با افزایش تولید، بازار فروش مشهد سرما نیز بهتدریج توسعه پیدا کرد. یکی از مهمترین مراحل این مسیر، ورود به بازارهای صادراتی بود. کشورهای آسیای میانه از بازارهایی بودند که محصولات مجموعه در آنها مشتری داشتند و افزایش فروش در این منطقه باعث شد تصمیم بزرگتری گرفته شود.
حسین خشخاشی مقدم در ادامه این مسیر مدتی در قرقیزستان واحد تولیدی راهاندازی کرد. دلیل این تصمیم، دشواری و هزینه انتقال محصولات ساختهشده از ایران به بازار مقصد بود و تولید در همان کشور میتوانست بخشی از هزینههای حملونقل را کاهش دهد.
این تجربه طبق روایت او، در نهایت به دلیل بروز مشکلات مالی ادامه پیدا نکرد و فعالیت آن واحد متوقف شد. با این حال، صادرات مشهد سرما ادامه یافت و به گفته بنیانگذار این مجموعه، فعالیت صادراتی شرکت در آن دوران تا جایی توسعه پیدا کرد که در سال ۱۳۸۵ به عنوان صادرکننده نمونه انتخاب شد.
دریافت استاندارد برای محصولات نیز از اتفاقاتی است که او از آن بهعنوان یکی از مراحل مهم توسعه کسبوکار یاد میکند. اکنون پس از چند دهه فعالیت، بخش عمده مسئولیت اجرایی مجموعه به نسل بعدی مدیران سپرده شده است.
از همین نقطه گفتوگو را با مدیرعامل مشهد سرما ادامه میدهیم تا ببینیم مجموعهای که با مؤسسه فنی مقدم و ساخت یک یخچال در یک گاراژ آغاز شد، امروز در چه موقعیتی قرار دارد.
مشهد سرما امروز؛ مجموعهای با حدود ۹۰ نیروی انسانی
فریمانی، مدیرعامل مشهد سرما، درباره مسیر توسعه شرکت میگوید فعالیت مجموعه از اواخر دهه ۱۳۵۰ آغاز شده و در مراحل ابتدایی تعداد نیروهای آن بسیار محدود بوده است. با توسعه بازار و افزایش سفارشها، فضای تولید نیز گسترش پیدا کرد و کارخانه به مرور متناسب با حجم فعالیت مجموعه توسعه یافت.
به گفته مدیرعامل، در حال حاضر حدود ۹۰ نفر در مشهد سرما فعالیت میکنند. فروش نیز تنها محدود به مشهد نیست و شرکت در چند استان کشور از جمله هرمزگان، کرمان، گیلان و مازندران نمایندگی دارد.
در کنار بازار داخلی، صادرات به بازارهایی مانند آسیای میانه، افغانستان و عراق نیز بخشی از تجربه تجاری مشهد سرما را تشکیل میدهد.
مشهد سرما چه محصولاتی تولید میکند؟
بخش اصلی فعالیت مشهد سرما تولید یخچالهای فروشگاهی است. اما برخلاف بسیاری از کالاهای تولید انبوه، بخش قابل توجهی از محصولات این صنعت بر اساس ابعاد و نیاز مشتری ساخته میشوند.
مدیرعامل شرکت توضیح میدهد:
«تقریباً هر یخچالی که برای یک فروشگاه نیاز باشد تولید میکنیم؛ از یک دکه کوچک تا فروشگاهی با چند هزار مترمربع مساحت.»
در کنار یخچالهای فروشگاهی، محصولاتی مانند آبسردکن، شیرسردکن و سردخانه نیز در این مجموعه تولید میشود. برخی سفارشها نیز مربوط به کارخانهها و مجموعههای صنعتی است که به تجهیزات سرمایشی خاص با ابعاد یا مشخصات اختصاصی نیاز دارند. همین سفارشی بودن، ساختار تولید این صنعت را متفاوت کرده است.
تولید ماهانه حدود ۲۰۰ دستگاه؛ عددی که همه واقعیت تولید را نشان نمیدهد
به گفته مدیرعامل مشهد سرما، این مجموعه بهطور متوسط حدود ۲۰۰ دستگاه در ماه تولید میکند. اما او تأکید میکند مقایسه ظرفیت این صنعت صرفاً بر اساس تعداد دستگاه میتواند گمراهکننده باشد.
ممکن است یک محصول یخچالی کوچک و تکدرب باشد و محصول دیگر سازهای با طول حدود ۲۰ متر؛ در آمار تولید هر دو تنها «یک دستگاه» محسوب میشوند، در حالی که میزان مواد مصرفی، زمان ساخت و ارزش آنها قابل مقایسه نیست. به گفته مدیرعامل، دامنه ارزش سفارشها نیز بسیار متفاوت است؛ یک محصول ممکن است دهها میلیون تومان ارزش داشته باشد و یک پروژه سفارشی صنعتی به چند میلیارد تومان برسد.
به همین دلیل در صنعت تجهیزات سرمایشی سفارشی، تعداد دستگاه به تنهایی معیار دقیقی برای سنجش ظرفیت کارخانه نیست.
«تبلیغ ما باید محصولمان باشد»
یکی از بخشهای قابل توجه گفتوگو با مدیرعامل مشهد سرما، توضیح فلسفهای است که از ابتدای تأسیس مجموعه دنبال شده است.
فریمانی میگوید:
«فلسفه بنیانگذار مجموعه از ابتدا این بود که تبلیغ ما باید محصولمان باشد. یعنی محصولی به مشتری بدهیم که از کیفیتش راضی باشد و همان مشتری تبدیل به معرف ما شود.»
به گفته او، مشهد سرما طی دهههای فعالیت خود کمتر بر تبلیغات رسانهای متکی بوده و تلاش کرده بخش مهمی از منابع را به کیفیت محصول اختصاص دهد.
این مدل شاید برای همه کسبوکارها قابل تکرار نباشد، اما در بازار تجهیزات صنعتی و B2B یک نکته مهم را نشان میدهد: محصولی که سالها در محل کار مشتری فعالیت میکند، خود میتواند یکی از مهمترین عوامل اعتبار یک سازنده باشد.
در چنین بازاری، رضایت مشتریان قدیمی میتواند نقش مهمی در انتخاب تأمینکننده صنعتی داشته باشد.
چرا نیروی انسانی ماهر برای مشهد سرما اهمیت زیادی دارد؟
یکی از جدیترین چالشهای امروز شرکت، تأمین و حفظ نیروی انسانی ماهر است. علت این مسئله به ماهیت تولید برمیگردد.
ساخت یخچال فروشگاهی یک خط مونتاژ کاملاً ثابت نیست که بتوان نیروی جدید را در مدت کوتاهی جایگزین نیروی قبلی کرد. بسیاری از محصولات سفارشی هستند و مهارت افراد نقش مستقیمی در کیفیت محصول نهایی دارد.
مدیرعامل مشهد سرما میگوید:
«یک نفر باید پنج تا ۱۰ سال کار کند تا بتواند تبدیل به یک استادکار حرفهای در تولید یخچال شود.»
به گفته او، حتی در کارخانههای اروپایی که از آنها بازدید داشتهاند نیز بخش مهمی از این صنعت همچنان متکی بر نیروی انسانی ماهر است و امکان مکانیزه کردن کامل همه مراحل وجود ندارد. همین مسئله باعث شده ماندگاری نیروی انسانی اهمیت ویژهای برای شرکت داشته باشد.
برخی کارکنان فعلی مجموعه حدود ۲۰ تا ۲۵ سال سابقه حضور در مشهد سرما دارند؛ تجربهای که جایگزین کردن آن در مدت کوتاه تقریباً ممکن نیست. در مقابل، جذب و ماندگاری نیروهای جوان دشوارتر شده است. به گفته مدیرعامل، شرکت در مقاطعی بهطور مستمر آگهی استخدام منتشر کرده، اما از میان افراد متعددی که وارد مجموعه میشوند، تنها تعداد محدودی برای مدت طولانی باقی میمانند.
این چالش فقط مسئله یک کارخانه نیست؛ برای صنایع متکی بر استادکار و مهارتهای عملی، انتقال تجربه از نیروهای باسابقه به نسل جدید به یکی از موضوعات مهم آینده تولید تبدیل شده است.
چالش تولید از نگاه مدیرعامل مشهد سرما
در بخش پایانی گفتوگو، از مدیرعامل درباره مهمترین موانع فعالیت یک تولیدکننده پرسیدیم. او یکی از مشکلات جدی را نوع مواجهه برخی دستگاههای اجرایی با واحدهای تولیدی میداند.
فریمانی با انتقاد از برخی فشارهای اداری میگوید تولیدکنندگان بیش از دریافت حمایت، به ثبات، شفافیت و قابل پیشبینی بودن مقررات نیاز دارند. او بهویژه از برخی مطالبات مربوط به تأمین اجتماعی و شهرداری انتقاد میکند و معتقد است هرگونه مطالبه از واحد تولیدی باید بر مبنای مصوبات و قواعد روشن انجام شود.
این دیدگاه، روایت مدیرعامل یک واحد تولیدی از تجربه فعالیت خود است؛ اما موضوع مهمتری را برجسته میکند: هزینه تولید فقط مواد اولیه، حقوق، انرژی و ماشینآلات نیست؛ زمانی که مدیر و مجموعه تولیدی صرف فرآیندهای اداری میکنند نیز میتواند به بخشی از هزینه پنهان کارخانه تبدیل شود.
از مؤسسه فنی مقدم تا کارخانه مشهد سرما
مرور نزدیک به نیم قرن فعالیت مشهد سرما نشان میدهد رشد یک مجموعه صنعتی الزاماً با یک سرمایهگذاری بزرگ و ناگهانی اتفاق نمیافتد. در این روایت، مسیر بنیانگذار مجموعه از شاگردی در کارخانههای یخچالسازی تهران آغاز شد، با تعمیر و سرویس یخچال در مشهد ادامه یافت، به تأسیس مؤسسه فنی مقدم رسید و پس از ساخت نخستین محصولات، به شکلگیری و توسعه برند مشهد سرما منتهی شد.
در ادامه نیز کارخانه بزرگتر شد، نیروی انسانی افزایش پیدا کرد، محصولات متنوعتر شدند و مجموعه تجربه حضور در بازارهای صادراتی را به دست آورد. اما شاید مهمتر از تعداد دستگاههای تولیدی یا وسعت کارخانه، سه موضوعی باشد که در هر دو گفتوگو تکرار میشود: یادگیری مهارت، کیفیت محصول و نیروی انسانی.
مسیر کاری حسین خشخاشی مقدم با سالها شاگردی و کار عملی شکل گرفت و مدیرعامل امروز شرکت نیز یکی از نگرانیهای اصلی آینده تولید را حفظ و تربیت نیروی ماهر میداند. همین پیوند میان تجربه نسل مؤسس و نیاز امروز کارخانه، یکی از نکات قابل توجه در روایت مشهد سرماست.
فاصله میان این دو نسل، نزدیک به نیم قرن تجربه صنعتی است؛ اما پیام آنها درباره تولید چندان متفاوت نیست.
برای ساختن یک محصول صنعتی ماندگار، ماشینآلات و سرمایه لازم است، اما کافی نیست. بخشی از دانش تولید همچنان در تجربه افرادی قرار دارد که سالها کنار میز کار و تجهیزات کارخانه ایستادهاند و جزئیاتی را آموختهاند که نمیتوان همه آنها را در کتاب و دستورالعمل نوشت.
و شاید جمله بنیانگذار مشهد سرما بهترین پایان برای این روایت باشد:
«هیچ کاری بدون زحمت نتیجه نمیدهد.»
