صادرات محصولات کشاورزی با اجرای اتصال سامانه «یکتا» وزارت جهاد کشاورزی به سامانه گمرک وارد مرحله تازه‌ای از شناسایی و رهگیری شده است؛ از این پس شناسه اختصاصی QR صادرشده برای محصولات ثبت‌شده در سامانه یکتا، به‌عنوان تأییدیه شناسایی و رهگیری محصول در فرآیند صادرات مورد پذیرش گمرک قرار می‌گیرد.
به گزارش صنعتگرد، دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت ایران در نامه شماره ۸۹۹۷۶۵۸ مورخ ۲۷ مهر ۱۴۰۵، با استناد به مکاتبه وزارت جهاد کشاورزی و بند «خ» ماده ۷۱ برنامه هفتم، بر اتصال سامانه گمرک به سامانه یکتا و پذیرش شناسه اختصاصی محصولات کشاورزی تأکید کرده است.
این اقدام به این معناست که اطلاعات شناسنامه‌ای محصول که پیش از صادرات در سامانه یکتا ثبت شده، می‌تواند در مرحله گمرکی نیز مبنای شناسایی و رهگیری قرار گیرد؛ بنابراین هدف این است که صادرکننده برای تأیید همان مشخصات محصول، مجبور به طی یک فرآیند شناسایی جداگانه و تکراری نباشد.
سامانه یکتا در صادرات محصولات کشاورزی چه تغییری ایجاد می‌کند؟
سامانه یکتا برای شناسنامه‌دار کردن واحدهای تولیدی و محصولات کشاورزی طراحی شده است. محصول ثبت‌شده در این سامانه یک شناسه اختصاصی و کد QR دریافت می‌کند که اطلاعات مربوط به تولید و رهگیری آن را به یک شناسه واحد متصل می‌کند.
براساس بخشنامه ابلاغ‌شده، همین شناسه باید در فرآیند صادرات به‌عنوان تأییدیه شناسایی و رهگیری محصول توسط گمرک پذیرفته شود و مبنای اقدامات مرتبط قرار گیرد.
در عمل، هدف این اتصال آن است که اطلاعاتی که پیش‌تر در سامانه یکتا ثبت شده، در مرحله صادرات نیز قابل استفاده باشد و نیاز به تکرار بخشی از فرآیند شناسایی محصول کاهش پیدا کند.
اتصال از مرحله ابلاغ به اجرا رسیده است
نامه ۲۷ مهر سازمان توسعه تجارت در اصل بر لزوم اتصال و پذیرش شناسه یکتا توسط گمرک تأکید داشت.
پس از این ابلاغ، معاون امور بازرگانی و توسعه تجارت اداره‌کل صمت بوشهر در اول آبان اعلام کرد اتصال سامانه یکتا به گمرک عملیاتی شده و شناسه QR به‌عنوان تأییدیه شناسایی و رهگیری محصولات کشاورزی در فرآیند صادرات پذیرفته خواهد شد.
با این حال، هنوز جزئیات اجرای یکسان این فرآیند در همه گمرکات و نحوه استفاده عملیاتی صادرکنندگان از این شناسه در تمام مبادی صادراتی به‌طور کامل تشریح نشده است.
بیش از ۳۰۰ هزار واحد تولیدی در یکتا شناسنامه گرفته‌اند
براساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، تاکنون بیش از ۳۰۰ هزار شناسنامه واحد تولیدی در سامانه یکتا ثبت شده است.
تعداد شناسنامه‌های محصول نیز از تنها ۱۱ مورد در تیرماه به ۴۷ مورد در مرداد، ۵۴۰ مورد در شهریور و حدود ۷ هزار مورد در مهرماه رسیده است.
این رشد نشان می‌دهد استفاده از شناسنامه محصول در ماه‌های اخیر سرعت گرفته و اتصال آن به گمرک می‌تواند دامنه کاربرد این شناسه را از مرحله تولید به فرآیند صادرات گسترش دهد.
صادرکننده دقیقاً چه استفاده‌ای از QR خواهد داشت؟
کد QR در درجه نخست یک شناسه رسمی برای شناسایی و رهگیری محصول است.
بر اساس سازوکار تعریف‌شده، اطلاعات مربوط به تولید و مشخصات محصول در سامانه یکتا ثبت می‌شود و شناسه اختصاصی صادرشده برای همان محصول می‌تواند در مرحله صادرات نیز مورد استناد گمرک قرار گیرد.
به این ترتیب، گمرک می‌تواند محصول صادراتی را به اطلاعات ثبت‌شده در سامانه یکتا متصل کند و صادرکننده نیز برای اثبات هویت و سابقه همان محصول، از شناسه صادرشده استفاده کند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: شناسه یکتا جایگزین همه مجوزهای صادراتی نیست.
اگر محصولی برای صادرات به گواهی قرنطینه، سلامت، استاندارد، کنترل باقیمانده سموم یا سایر مجوزهای مورد مطالبه کشور مقصد نیاز داشته باشد، وجود QR به‌تنهایی این الزامات را حذف نمی‌کند؛ مگر اینکه در مقررات مربوط به همان مجوز صراحتاً تغییر دیگری اعلام شود.
چرا این تغییر برای صادرات کشاورزی اهمیت دارد؟
در صادرات محصولات کشاورزی، امکان اثبات منشأ و سابقه تولید کالا به‌ویژه برای بازارهایی که نسبت به سلامت محصول، مصرف سموم و قابلیت رهگیری حساس هستند، اهمیت زیادی دارد.
اگر اطلاعات محصول در مرحله تولید ثبت شود اما در مرحله صادرات قابل استفاده نباشد، بخشی از اطلاعات دوباره باید بررسی یا تأیید شود.
اتصال یکتا و گمرک قرار است این فاصله را کاهش دهد؛ یعنی اطلاعات ثبت‌شده در ابتدای زنجیره، در انتهای زنجیره و هنگام صادرات نیز در دسترس باشد.
اثر واقعی این تغییر زمانی مشخص خواهد شد که صادرکنندگان بتوانند بدون ورود دوباره همان اطلاعات یا طی مراحل موازی، از شناسه یکتا در تشریفات گمرکی استفاده کنند.
تحلیل صنعتگرد؛ موفقیت طرح با کاهش دوباره‌کاری سنجیده می‌شود
ارزش اصلی این طرح در تعداد QRهای صادرشده نیست؛ بلکه باید دید چه مقدار از زمان و دوباره‌کاری صادرکننده در فرآیند صادرات کاهش پیدا می‌کند.
در سازوکار جدید، محصول ابتدا در سامانه یکتا شناسنامه می‌گیرد، سپس QR دریافت می‌کند و این شناسه در گمرک نیز به‌عنوان تأییدیه شناسایی و رهگیری پذیرفته می‌شود.
اگر تبادل اطلاعات میان دو سامانه به‌صورت واقعی و برخط انجام شود، صادرکننده نباید برای تأیید مجدد همان مشخصات محصول مجبور به ورود دوباره اطلاعات یا ارائه مستندات تکراری باشد.
اما اگر در عمل همچنان اطلاعات مشابه در چند سامانه یا مرحله جداگانه مطالبه شود، اتصال فنی به‌تنهایی تأثیر محدودی بر زمان صادرات خواهد داشت.
بنابراین سه شاخص برای ارزیابی این طرح اهمیت بیشتری دارد: کاهش زمان تشریفات، کاهش ورود تکراری اطلاعات و میزان پذیرش عملی شناسه یکتا در گمرکات مختلف.
مرحله بعدی نیز می‌تواند مهم‌تر باشد؛ اینکه اطلاعات رهگیری داخلی تا چه اندازه در آینده برای خریداران و نهادهای نظارتی بازارهای هدف نیز قابل استفاده شود.
