به گزارش صنعتگرد به نقل از خبرگزاری صدا و سیما، سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران اعلام کرده است در شهرکهای جدید و توسعههای آتی، ۸۰ درصد فضای صنعتی به فعالیتهای تخصصی اختصاص خواهد یافت. این سیاست، جهت توسعه شهرکها را از واگذاری عمومی زمین به سمت تکمیل زنجیرههای ارزش، تقویت مزیتهای منطقهای، ارتقای فناوری و توسعه صادرات تغییر میدهد؛ تغییری که میتواند معیار انتخاب محل سرمایهگذاری صنعتی را نیز دگرگون کند.
برای مدیران و سرمایهگذاران، اهمیت این رویکرد فقط در عنوان «شهرک تخصصی» خلاصه نمیشود. مسئله اصلی این است که تمرکز واحدهای مرتبط در یک محدوده چگونه میتواند هزینه تأمین، تولید، خدمات فنی، لجستیک و ورود به بازار را کاهش دهد. به همین دلیل، ارزیابی یک شهرک جدید باید همزمان بر ظرفیت زیرساخت، جایگاه آن در زنجیره تولید، دسترسی به مواد اولیه و بازار، بنگاههای پیشران و خدمات مشترک متمرکز باشد.
شهرکهای صنعتی تخصصی؛ سیاست تازه توسعه صنعتی ایران
طهمورث لاهوتی اشکوری، معاون وزیر صمت و مدیرعامل سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران، در برنامه «صف اول» شبکه خبر اعلام کرد که ایجاد شهرکهای عمومی دیگر در دستور کار این سازمان قرار ندارد. براساس رویکرد جدید، ۸۰ درصد فضای صنعتی شهرکهای تازه و توسعههای آینده برای فعالیتهای تخصصی در نظر گرفته میشود تا سرمایهگذاریهای جدید در امتداد ظرفیتهای موجود و حلقههای مفقوده تولید هدایت شوند.
این عدد بیانگر یک سیاست آیندهنگر است؛ بنابراین نباید آن را با میزان واگذاری انجامشده یا تعداد شهرکهای بهرهبرداریشده یکسان دانست. آثار این تصمیم در سالهای آینده و با شکلگیری پروژههای جدید، توسعه زونهای تخصصی و استقرار بنگاههای مکمل قابل اندازهگیری خواهد بود.
تفاوت این الگو با توسعه عمومی در نوع انتخاب سرمایهگذار است. در شهرک عمومی، بنگاههایی از رشتههای مختلف میتوانند در کنار یکدیگر قرار گیرند؛ اما در الگوی تخصصی، اولویت با واحدهایی است که به یک زنجیره مشخص تعلق دارند: تولیدکننده مواد اولیه، سازنده قطعه و تجهیزات، واحد تکمیلی، آزمایشگاه، شرکت تعمیر و نگهداری، بستهبندی، انبار، حملونقل و صادرکننده.
در چنین مدلی، زمین صنعتی فقط محل احداث کارخانه نیست؛ بخشی از یک شبکه تولیدی است که باید میان بنگاهها، زیرساخت و بازار ارتباط ایجاد کند.
چرا سیاست تخصصیسازی برای صنایع کوچک و متوسط اهمیت دارد؟
براساس اعلام مدیرعامل ایزیپو، حدود ۹۴ درصد سرمایهگذاریهای انجامشده در شهرکها و نواحی صنعتی به صنایع کوچک و متوسط مربوط است و این بنگاهها حدود ۴۵ درصد اشتغال صنعتی کشور را دربر میگیرند. این ارقام نشان میدهد هر تغییری در نحوه توسعه شهرکها، مستقیماً بر محیط فعالیت بخش مهمی از تولید و اشتغال صنعتی اثر میگذارد.
بنگاه کوچک برخلاف یک مجموعه بزرگ، معمولاً نمیتواند همه نیازهای زنجیره را درون کارخانه تأمین کند. ایجاد آزمایشگاه اختصاصی، تصفیهخانه، مرکز آموزش، ناوگان حمل، واحد تعمیرات یا شبکه فروش مستقل برای بسیاری از این بنگاهها اقتصادی نیست. استقرار در یک خوشه تخصصی میتواند امکان استفاده مشترک از این خدمات را فراهم کند و هزینه ثابت را میان چند واحد تقسیم کند.
مهمترین مزیتهای بالقوه این الگو عبارتاند از:
- کاهش فاصله میان تأمینکننده، تولیدکننده و خریدار؛
- دسترسی سریعتر به قطعه، مواد اولیه و خدمات تعمیراتی؛
- امکان ایجاد آزمایشگاه، مرکز تحقیق و توسعه و آموزش مشترک؛
- شکلگیری خرید و حمل گروهی و کاهش بخشی از هزینههای مبادله؛
- تسهیل انتقال تجربه و فناوری میان بنگاههای همرشته؛
- ایجاد استانداردهای هماهنگ برای حضور در بازارهای صادراتی؛
- افزایش جذابیت منطقه برای سرمایهگذاران حلقههای مکمل.
راهنماهای توسعه شهرکهای صنعتی یونیدو نیز بر همین منطق تأکید دارند: شهرک زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که به زیرساخت، نیروی کار، شبکه تأمین، مسیر حملونقل و بازار متصل باشد و بتواند برای واحدهای مستقر، صرفه مقیاس و خدمات مشترک ایجاد کند.
از مزیت منطقهای تا مزیت واقعی زنجیرهای
رویکرد جدید ایزیپو بر استفاده از مزیتهای هر منطقه استوار است. مزیت منطقهای ممکن است از دسترسی به معدن، محصول کشاورزی، خوراک پتروشیمی، نیروی متخصص، بازار بزرگ مصرف، مرز تجاری، بندر یا سابقه تاریخی یک صنعت شکل گرفته باشد. بااینحال، وجود ماده اولیه یا یک کارخانه بزرگ بهتنهایی زنجیره ایجاد نمیکند.
برای تبدیل مزیت منطقهای به مزیت زنجیرهای، دستکم چهار حلقه باید به یکدیگر متصل شوند:
- مزیت پایه: ماده اولیه، دانش فنی، نیروی انسانی یا موقعیت جغرافیایی؛
- بنگاه پیشران: تولیدکننده یا خریداری که تقاضای پایدار برای شبکه ایجاد کند؛
- صنایع مکمل: قطعهسازان، واحدهای تکمیلی، خدمات فنی، بستهبندی و لجستیک؛
- بازار: مشتری داخلی، مسیر صادرات، پایانه لجستیکی یا قرارداد فروش.
برای مثال، شهرک تخصصی مس در مجاورت معدن زمانی بیشترین ارزش را ایجاد میکند که فقط به تولید محصولات اولیه محدود نماند و سازندگان تجهیزات معدنی، قطعات مصرفی، خدمات تعمیر، فرآوری پاییندستی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر نیز در آن مستقر شوند. همین منطق درباره صنایع غذایی، دارویی، نساجی، فولاد، شیشه و تجهیزات انرژی قابل اجراست.
انرژی؛ مهمترین متغیر در نقشه سرمایهگذاری جدید
مدیرعامل ایزیپو در گفتوگوی تلویزیونی، محدودیت آب و برق و محدودیتهای ناشی از تحریمها را از شرایط مؤثر بر توسعه صنایع کوچک و متوسط دانست. به همین دلیل، سیاست تخصصیسازی را باید علاوه بر زمین و زنجیره تولید، از زاویه الگوی مصرف انرژی نیز بررسی کرد.
در مقطع انجام این گفتوگو، محدودیت مدیریت مصرف برق در بسیاری از شهرکها از دو روز به یک روز در هفته کاهش یافته بود. هدف اعلامشده، حذف همین محدودیت یکروزه و تداوم تولید بدون وقفه است. همزمان، ایزیپو بیش از هشت هزار هکتار از اراضی صنعتی را برای سرمایهگذاری در نیروگاههای تجدیدپذیر و خورشیدی اختصاص داده است.
براساس ارقام اعلامشده:
| شاخص انرژی | رقم اعلامی |
|---|---|
| اراضی اختصاص یافته به تجدیدپذیرها | بیش از ۸ هزار هکتار |
| ظرفیت قراردادهای منعقدشده | حدود ۳ هزار مگاوات |
| ظرفیتی که به بهرهبرداری رسیده | حدود ۵۰۰ مگاوات |
| محدودیت برق بسیاری از شهرکها در زمان مصاحبه | یک روز در هفته |
این ارقام نشان میدهد توسعه انرژی خورشیدی از یک برنامه جانبی به بخشی از سیاست زیرساختی شهرکها تبدیل شده است. حدود سه هزار مگاوات قرارداد منعقدشده نیز ظرفیتی برای گسترش قابل توجه تولید برق ایجاد میکند؛ هرچند مدیر سرمایهگذاری باید در ارزیابی هر پروژه، ظرفیت عملیاتی، زمان اتصال، الگوی تأمین برق شبانه و نیاز احتمالی به ذخیرهساز یا برق پشتیبان را جداگانه بررسی کند.
تخصصیسازی میتواند مدیریت انرژی را نیز هدفمندتر کند. وقتی واحدهای یک شهرک الگوی مصرف نزدیکتری داشته باشند، طراحی پست برق، شبکه گاز، بازچرخانی آب، بازیابی حرارت و نیروگاه مشترک با دقت بیشتری انجام میشود. در برخی صنایع، پسماند یا حرارت یک واحد نیز میتواند ورودی واحد دیگر باشد و هزینه منابع را در سطح شهرک کاهش دهد.
تابآوری تولید و حمایت از واحدهای آسیبدیده
بخش دیگری از راهبرد اعلامشده ایزیپو به حفظ ظرفیتهای موجود و بازگرداندن واحدهای آسیبدیده به تولید مربوط است. طبق اظهارات معاون وزیر صمت، شهرکها و نواحی صنعتی در ۱۷ استان تحت تأثیر جنگ قرار گرفتند و حدود یکسوم واحدهای خسارتدیده بخش صنعت در این محدودهها مستقر بودند.
در پاسخ به این شرایط، بستهای برای تأمین مالی، بازسازی و تسهیل بازگشت واحدها تدوین شده است. در بسته حمایتی مصوب هیئتمدیره ایزیپو در اردیبهشتماه، امکان استقرار واحدهای آسیبدیده خارج از شهرکها با حداقل پیشپرداخت، دوره تنفس و بازپرداخت بلندمدت پیشبینی شد. برای برخی واحدهای مستقر نیز امکان انتقال عرصه به موقعیت دیگر بدون پرداخت وجه مطرح شده است.
همچنین حدود ۱۵۰۰ واحد صنعتی از شرایط تسهیلشده برای تعیین تکلیف بدهیهای مربوط به حقوق دولتی و قراردادهای حق انتفاع استفاده کردهاند. تولیدکنندگان کالاهای اساسی، تجهیزات پزشکی، غذا و دارو در اولویت نخست حمایت قرار دارند و صنایع پیشران نیز به دلیل نقشی که در فعال نگهداشتن شبکه پاییندستی ایفا میکنند، مورد توجهاند.
ارتباط این سیاست با شهرکهای تخصصی در مفهوم «تابآوری زنجیره» است. تمرکز واحدهای مکمل میتواند شناسایی حلقه آسیبدیده، تأمین جایگزین، انتقال سفارش و ارائه خدمات مشترک را سریعتر کند. در مقابل، مدیر شهرک باید از وابستگی کامل خوشه به یک واحد یا یک منبع انرژی جلوگیری کند تا اختلال در یک حلقه به توقف کل شبکه منجر نشود.
فناوری، صادرات و شهرکهای نسل جدید
تخصصیسازی در برنامه جدید فقط به هممکانی واحدهای تولیدی محدود نیست. سه محور دیگر—فناوری، صادرات و مدیریت هوشمند—قرار است ساختار شهرکهای نسل جدید را تکمیل کنند.
شهرکهای فناوری
ایزیپو توجه به شهرکهای فناوری و ایجاد سازوکار استقرار آنها را یکی از اولویتها اعلام کرده و از تدوین آییننامه اجرایی مرتبط خبر داده است. حضور شرکتهای دانشبنیان، مراکز طراحی مهندسی، آزمایشگاهها و واحدهای تحقیق و توسعه در کنار تولیدکنندگان میتواند مسیر تجاریسازی فناوری را کوتاهتر کند.
در این الگو، فناوری باید به مسائل واقعی کارخانه متصل شود: کاهش مصرف انرژی، بومیسازی قطعه، کنترل کیفیت، اتوماسیون، نگهداری پیشبینانه و توسعه محصول جدید. صرف استقرار شرکتهای فناور در یک محدوده، بدون ارتباط قراردادی با صنایع، هدف سیاست را محقق نمیکند.
شهرکهای صادراتمحور و لجستیکی
توسعه صادرات و استفاده از ظرفیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا و توافقهای بینالمللی، بخش دیگری از راهبرد جدید است. ایجاد شهرکهای مرتبط با فعالیتهای لجستیکی و پایانههای صادراتی میتواند هزینه تجمیع بار، انبارداری، بستهبندی صادراتی، بازرسی و حمل را کاهش دهد.
برای سرمایهگذار صادراتی، مزیت یک شهرک در فاصله جغرافیایی خلاصه نمیشود. زمان دسترسی به مرز یا بندر، اتصال ریلی و جادهای، خدمات گمرکی، امکان نگهداری کالا و وجود شرکتهای حمل تخصصی، معیارهای مهمتری برای محاسبه هزینه تحویل هستند.
هوشمندسازی مدیریت شهرکها
یکی از بزرگترین شهرکهای صنعتی استان تهران بهعنوان پایلوت هوشمندسازی انتخاب شده است و براساس برنامه اعلامی، اجرای آن باید تا پایان سال جاری تکمیل شود. از سال آینده نیز قرار است در هر استان یک شهرک برای اجرای این الگو انتخاب شود.
هوشمندسازی میتواند حوزههایی مانند پایش مصرف انرژی، کنترل پروژههای زیرساختی، مدیریت نگهداری، رصد تولید، قیمتگذاری، واگذاری زمین و ارائه خدمات را پوشش دهد. برای شهرکهای قدیمی نیز استفاده از اعتبار مالیاتی با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری دنبال میشود.
این تحول برای سرمایهگذار یک مزیت مدیریتی مهم دارد: کاهش زمان دسترسی به اطلاعات، شفافتر شدن مراحل خدمات و امکان تصمیمگیری مبتنی بر دادههای عملیاتی.
نمونههایی از جهتگیری تخصصی در استانها
اطلاعات منتشرشده عمومی برای ترسیم یک نقشه اولیه از جهت حرکت استانها کافی است. جزئیات فنی، مالی و ظرفیت انشعابات هر پروژه نیز در مرحله بررسی طرح و مذاکره با شرکت شهرکهای صنعتی استان در اختیار متقاضیان مرتبط قرار میگیرد.
| استان یا برنامه | زمینه تخصصی | وضعیت و جهتگیری اعلامشده |
| اصفهان | پوشاک، نساجی نوین، شیمیپارک، طلا و جواهر، خودروی برقی، غذا و محصولات آرایشیـبهداشتی، پیشساز دارو | برنامه ایجاد ۱۲ شهرک و ناحیه جدید و توسعه ۱۲ شهرک تقاضامحور اعلام شده است. |
| آذربایجان شرقی | مس ورزقان و مبلمان خاروانا | برای شهرک مس حدود ۱۰۰ هکتار و برای خاروانا ۴۳ هکتار اعلام شده؛ تمرکز بر اتصال صنعت به مزیت معدنی و تولیدی منطقه است. |
| هرمزگان | شیشه | ایجاد شهرک تخصصی شیشه در شهرستان خمیر با وسعت ۸۳۰ هکتار به تصویب ایزیپو رسیده است. |
| خوزستان | فولاد، سلامت و دارو | پنج شهرک تخصصی در برنامه استان قرار دارد؛ شهرک فولاد چوئبده با وسعت پیشنهادی ۳۰۰۰ هکتار و ناحیه سلامت و داروی باوی با ۵۰ هکتار از نمونههای اعلامشدهاند. |
| شش استان کشور | انرژی خورشیدی | ۱۷ شهرک و ناحیه در قزوین، کرمان، یزد، کهگیلویهوبویراحمد، آذربایجان شرقی و فارس تصویب شده بود؛ پنج پروژه در شال، بافت، راین، سیرجان و بردسیر در مسیر عملیاتیشدن قرار گرفتند. |
این نمونهها نشان میدهد مفهوم تخصصیسازی در استانها یکسان نیست. در برخی مناطق، شهرک در امتداد یک معدن یا کارخانه بزرگ شکل میگیرد؛ در برخی، بر خوشههای تاریخی مانند نساجی و مبلمان استوار است؛ و در برخی دیگر، خود شهرک محل تولید یک زیرساخت راهبردی مانند برق خورشیدی است.
نگاه مدیر شهرک و سرمایهگذار به یک فرصت مشترک
| موضوع | اولویت مدیر شهرک و استان | اولویت مدیر سرمایهگذاری |
| مزیت منطقهای | هدایت سرمایه به رشته دارای ظرفیت | پایداری دسترسی به ماده اولیه و مشتری |
| زمین | آمادهسازی و امکان واگذاری | هزینه کل تا بهرهبرداری و توسعه آتی |
| برق، آب و گاز | توسعه شبکه و مدیریت ظرفیت | سهمیه قابل تخصیص، زمان اتصال و پایداری |
| زنجیره تولید | جذب حلقههای مفقوده | وجود خریدار، تأمینکننده و قرارداد واقعی |
| فناوری | ایجاد شهرک یا مرکز فناوری | اثر فناوری بر هزینه، کیفیت و محصول |
| صادرات | توسعه پایانه و بازارهای هدف | زمان و هزینه واقعی تحویل کالا |
| اشتغال | ایجاد فرصت شغلی پایدار | دسترسی به نیروی ماهر و هزینه نگهداشت آن |
| هوشمندسازی | بهبود حکمرانی و پایش | کاهش زمان خدمات و دسترسی به داده |
مدیر استانی با توسعه ظرفیت صنعتی و تکمیل ساختار اقتصادی منطقه روبهروست؛ سرمایهگذار با بازده، زمان و ریسک پروژه. شهرک موفق نقطهای است که این دو نگاه را به هم نزدیک کند: سرمایهگذاری برای استان ارزش افزوده و اشتغال بسازد و برای بنگاه نیز هزینه و ریسک کمتری نسبت به استقرار مستقل ایجاد کند.
زمین ارزان یا هزینه کل کمتر؟
قیمت اولیه واگذاری تنها یکی از اجزای تصمیم است. طبق توضیحات ایزیپو، مبلغ اولیه قرارداد عمدتاً بابت حق بهرهبرداری از تأسیسات و امکانات شهرک دریافت میشود و بهای زمین پس از بهرهبرداری، اخذ پایانکار و پروانه، تسویه و انتقال سند محاسبه خواهد شد.
بنابراین هزینه واقعی استقرار را میتوان با این چارچوب بررسی کرد:
هزینه کل استقرار = حق بهرهبرداری + بهای زمین + ساخت و تجهیز + اتصال انشعابات + انرژی پشتیبان + الزامات محیطزیستی + لجستیک + هزینه مالی زمان اجرا
زمین ارزانتر لزوماً به تولید ارزانتر منتهی نمیشود. اگر فاصله تا تأمینکننده و بازار زیاد باشد یا بنگاه برای برق، تصفیه و حمل ناچار به سرمایهگذاری جداگانه شود، مزیت قیمت زمین کاهش پیدا میکند. در مقابل، شهرکی با قیمت بالاتر اما زیرساخت پایدار، خریدار نزدیک و خدمات مشترک میتواند هزینه تمامشده محصول را پایین بیاورد.
چکلیست تصمیمگیری برای سرمایهگذاران
جزئیات هر پروژه باید متناسب با نوع صنعت، مقیاس تولید و محل شهرک از شرکت استانی و دستگاههای خدماترسان دریافت شود. مدیر سرمایهگذاری بهتر است پیش از انتخاب محل، این هفت محور را بررسی کند:
- زنجیره: کدام تأمینکنندگان، خریداران و خدمات تخصصی اکنون در منطقه فعالاند؟
- زیرساخت: ظرفیت قابل تخصیص آب، برق، گاز و تصفیه برای طرح چقدر است؟
- بازار: زمان و هزینه تحویل محصول به مشتری داخلی یا پایانه صادراتی چقدر خواهد بود؟
- زمین و قرارداد: حق بهرهبرداری، اقساط، زمان تحویل، شرایط ساخت و مسیر انتقال سند چیست؟
- نیروی انسانی: مهارت مورد نیاز از چه شهرها و مراکز آموزشی تأمین میشود؟
- فناوری و خدمات: آیا آزمایشگاه، تعمیرات، مرکز طراحی، انبار و خدمات مشترک وجود دارد؟
- ریسک عملیاتی: برنامه تأمین برق پشتیبان، آب جایگزین، مدیریت پساب و توسعه آتی چیست؟
برای مدیران شهرکها نیز همین اطلاعات میتواند مبنای طراحی «کارت فرصت سرمایهگذاری» باشد؛ کارتی که بهجای معرفی کلی زمین، جایگاه هر طرح در زنجیره، نیاز زیرساختی، بازار هدف و خدمات قابل استفاده را به متقاضی نشان دهد.
تخصصیسازی بهعنوان سیاست بهرهوری
اختصاص ۸۰ درصد فضای صنعتی شهرکهای جدید به فعالیتهای تخصصی را باید فراتر از یک سیاست زمین دید. این تصمیم تلاشی برای هدایت سرمایه محدود به نقاطی است که بتواند سرمایهگذاریهای قبلی را فعالتر کند، حلقههای مفقوده را تکمیل کند و از مزیتهای استانی ارزش افزوده بیشتری بسازد.
مزیت اصلی این رویکرد برای مدیران، امکان برنامهریزی دقیقتر زیرساخت و خدمات است؛ برای سرمایهگذاران نیز نزدیکی به تأمینکننده، خریدار، فناوری و بازار میتواند هزینه ورود و توسعه را کاهش دهد. همزمان، برنامه تجدیدپذیرها، حمایت از واحدهای آسیبدیده، توسعه شهرکهای فناوری، پایانههای صادراتی و هوشمندسازی نشان میدهد سیاست تازه فقط به تغییر نوع کاربری زمین محدود نیست و یک بسته گستردهتر برای ارتقای تابآوری و رقابتپذیری صنایع کوچک و متوسط در حال شکلگیری است.
نتیجه نهایی برای سرمایهگذار روشن است: ارزش یک شهرک تخصصی فقط در قیمت زمین نیست، بلکه در کیفیت ارتباطی است که میان زیرساخت، بنگاههای زنجیره، فناوری و بازار ایجاد میکند.
منابع:
- خبر و ویدئوی برنامه صف اول؛ خبرگزاری صدا و سیما
- گزارش رسمی ایزیپو درباره رویکرد ۸۰ درصدی
- پرسشهای متداول ایزیپو درباره قرارداد و واگذاری زمین
- برنامه ایجاد ۲۴ شهرک و ناحیه تخصصی در اصفهان
- شهرکهای مس ورزقان و مبلمان خاروانا
- مصوبه شهرک تخصصی شیشه هرمزگان
- شهرک فولاد چوئبده آبادان
- وضعیت شهرکهای تخصصی خورشیدی در شش استان
- راهنمای برنامهریزی و مدیریت شهرکهای صنعتی یونیدو
