صادرات زعفران ایران با مجموعه‌ای از موانع در حوزه ارزش‌گذاری گمرکی، رفع تعهدات ارزی، شناسنامه‌دار شدن محصول، فرآوری و بازاریابی بین‌المللی روبه‌روست؛ مسائلی که فعالان این زنجیره در خراسان رضوی هشدار می‌دهند در صورت تداوم می‌تواند به کاهش سهم ایران از بازار جهانی و تقویت رقبایی مانند افغانستان منجر شود.
به گزارش صنعتگرد به نقل از اتاق بازرگانی خراسان رضوی، در چهل‌وششمین نشست «یکشنبه‌های اقتصادی» استان، فعالان زنجیره زعفران از تولید و فرآوری تا صادرات، مهم‌ترین موانع این محصول راهبردی را بررسی کردند. اصلاح قیمت پایه صادراتی، تسهیل رفع تعهدات ارزی، توسعه فرآوری و برندینگ، ایجاد گمرک تخصصی زعفران و استفاده از ظرفیت افغانستان برای دسترسی به بازارهای صادراتی از مهم‌ترین محورهای این نشست بود.
در کنار مشکلات صادرات، نگرانی دیگری نیز مطرح شد: افزایش تولید و فعالیت بازاریابی افغانستان در بازار جهانی زعفران؛ موضوعی که می‌تواند رقابت برای صادرکنندگان ایرانی را در سال‌های آینده جدی‌تر کند.
صادرات زعفران ایران با چه موانعی روبه‌روست؟
یکی از مهم‌ترین مسائل مطرح‌شده، فاصله میان ظرفیت تولید زعفران ایران و میزان ارزش افزوده‌ای است که در زنجیره فرآوری، بسته‌بندی و صادرات ایجاد می‌شود.
محمدرضا توکلی‌زاده، رئیس اتاق بازرگانی خراسان رضوی، معتقد است بخش فرآوری همچنان یکی از نقاط ضعف زنجیره زعفران است و باید از وضعیت فعلی به سمت فرآوری تخصصی حرکت کند.
به گفته او، شناسنامه‌دار شدن محصول نیز برای حفظ جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی اهمیت دارد. پیشنهاد ایجاد مراکز تخصصی خدمات کشاورزی و اختصاص شناسه و کد QR به محصول با همین هدف مطرح شده است تا امکان رهگیری زعفران از محل تولید تا بازار فراهم شود.
۲۳۰۰ شناسنامه برای واحدهای بهره‌برداری صادر شد
براساس اعلام رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، سامانه‌های مربوط به شناسنامه‌دار کردن واحدهای بهره‌برداری و محصولات کشاورزی فعال شده و تاکنون حدود ۲۳۰۰ شناسنامه برای واحدهای بهره‌برداری و شناسه‌دار کردن محصولاتی از جمله زعفران صادر شده است.
با این حال، فعالان صادراتی تأکید دارند که باید میان شناسنامه‌دار کردن مزرعه و محصول در بخش تولید و شناسه‌ای که برای فرآیند صادرات مورد نیاز است، تفکیک روشنی وجود داشته باشد.
فرشید منوچهری، دبیر شورای ملی زعفران، هشدار داده است که اتصال نادرست این دو فرآیند می‌تواند خود به مانعی برای صادرات تبدیل شود؛ به‌ویژه در شرایطی که بخش بزرگی از مزارع زعفران خرد و پراکنده هستند.
اختلاف بر سر قیمت پایه صادراتی زعفران
یکی از جدی‌ترین مطالبات صادرکنندگان، اصلاح قیمت پایه صادراتی زعفران است.
فعالان این حوزه معتقدند ارزش صادراتی تعیین‌شده در برخی مقاطع با قیمت واقعی معاملات بین‌المللی تطابق ندارد و همین اختلاف می‌تواند در زمان رفع تعهدات ارزی برای صادرکننده مشکل ایجاد کند.
دبیر شورای ملی زعفران پیشنهاد کرده است قیمت عمده‌فروشی مورد استفاده در محاسبات گمرکی در بازه‌های زمانی مشخص بازنگری شود تا نوسانات بازار سریع‌تر در ارزش پایه صادراتی منعکس شود.
احمد بدیعی، نایب‌رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی نیز اختلاف میان ارزش پایه گمرکی و قیمت واقعی صادرات را یکی از عوامل ایجاد مشکل در پرونده‌های رفع تعهدات ارزی عنوان کرده است.
فروش ارز صادراتی؛ فشار دیگری بر صادرکنندگان
غلامرضا میری، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی، از کاهش صادرات زعفران در شش‌ماهه نخست سال خبر داده و یکی از مشکلات صادرکنندگان را شرایط بازگشت ارز دانسته است.
به گفته او، الزام فروش ارز حاصل از صادرات با نرخی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد پایین‌تر از نرخ بازار می‌تواند حاشیه سود صادرکننده رسمی را کاهش دهد و انگیزه فعالیت از مسیرهای رسمی را تحت فشار قرار دهد.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که صادرکننده ایرانی علاوه بر هزینه خرید محصول، فرآوری، بسته‌بندی و حمل، باید با شرکت‌هایی در بازار جهانی رقابت کند که با محدودیت‌های مشابه ارزی روبه‌رو نیستند.
صادرات ۵۹ تن زعفران از ابتدای سال اعلام شد
در این نشست یکی از اعضای اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی رقم ۵۹ تن صادرات زعفران از ابتدای سال را مطرح کرد.
همزمان نسبت به افزایش تولید زعفران در افغانستان و تأثیر آن بر موقعیت ایران در بازار جهانی هشدار داده شد. فعالان این صنعت معتقدند اگر مشکلات صادرات رسمی ادامه پیدا کند، بخشی از تجارت زعفران ایران می‌تواند از طریق تجار کشورهای دیگر انجام شود و ارتباط مستقیم صادرکننده ایرانی با مشتری خارجی کاهش یابد.
این مسئله فقط به کاهش حجم صادرات رسمی محدود نیست؛ زمانی که محصول ایرانی توسط واسطه خارجی دوباره بسته‌بندی یا عرضه شود، بخشی از ارزش برند و اطلاعات بازار نهایی نیز در اختیار همان واسطه قرار می‌گیرد.
افغانستان؛ رقیب یا شریک تجاری زعفران ایران؟
افغانستان یکی از محورهای اصلی بحث فعالان اقتصادی خراسان رضوی بود.
حسین محمدیان، رئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق خراسان رضوی، پیشنهاد کرده است امکان صادرات زعفران به افغانستان با روش‌هایی مانند تسویه ریالی بررسی شود تا بخشی از مشکلات مربوط به تعهدات ارزی کاهش پیدا کند.
او همچنین پیشنهاد تولید مشترک و عرضه زعفران با برند مشترک ایران و افغانستان برای ورود به بازارهایی مانند اروپا را مطرح کرده است.
در مقابل، برخی فعالان نسبت به افزایش تولید زعفران افغانستان هشدار داده‌اند. این کشور در کنار توسعه تولید، فعالیت‌های تبلیغاتی و بازاریابی برای معرفی زعفران خود در بازار جهانی را نیز افزایش داده است.
بنابراین افغانستان برای زنجیره زعفران ایران موقعیتی دوگانه دارد: از یک سو رقیبی رو به رشد و از سوی دیگر بازاری نزدیک و مسیری بالقوه برای توسعه تجارت منطقه‌ای.
هند و ترکیه در فهرست بازارهای هدف
تعرفه واردات در کشورهای مقصد نیز یکی دیگر از موانع صادرات زعفران ایران است.
ناظر گمرکات خراسان رضوی پیشنهاد کرده است از ظرفیت موافقت‌نامه‌های تعرفه ترجیحی برای کاهش هزینه ورود زعفران ایران به بازارهای هدف استفاده شود.
هند و ترکیه از جمله بازارهایی هستند که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته‌اند. ترکیه دارای ظرفیت همکاری در چارچوب تعرفه‌های ترجیحی است و برای هند نیز پیشنهاد شده موضوع تعرفه زعفران در مذاکرات تجاری مورد توجه قرار گیرد.
کاهش تعرفه ورودی می‌تواند مستقیماً قدرت رقابت محصول ایرانی را در بازار مقصد افزایش دهد؛ به‌خصوص برای کالایی مانند زعفران که ایران علاوه بر صادرکنندگان مستقیم، با واسطه‌ها و عرضه‌کنندگان کشورهای دیگر نیز رقابت می‌کند.
گمرک تخصصی زعفران در خراسان رضوی
یکی از اقدامات مطرح‌شده برای تقویت جایگاه خراسان رضوی در زنجیره صادرات، راه‌اندازی گمرک تخصصی زعفران در استان است.
استاندار خراسان رضوی اعلام کرده پیشنهاد استقرار این گمرک مورد پذیرش رئیس‌کل گمرک قرار گرفته و تشکیل کمیته ارزش‌گذاری زعفران در استان نیز دنبال خواهد شد.
در صورت اجرایی شدن این برنامه، تمرکز دانش تخصصی مربوط به ارزش‌گذاری، استانداردها و مسائل صادراتی زعفران در استان تولیدکننده می‌تواند بخشی از اختلافات موجود میان صادرکنندگان و دستگاه‌های اجرایی را کاهش دهد.
تحلیل صنعتگرد؛ مسئله زعفران دیگر فقط تولید نیست
مجموع موضوعات مطرح‌شده در نشست خراسان رضوی نشان می‌دهد چالش اصلی زعفران ایران دیگر صرفاً افزایش تولید نیست؛ مسئله اصلی این است که چه میزان از ارزش نهایی محصول در اختیار زنجیره ایرانی باقی می‌ماند.
اگر زعفران بدون فرآوری تخصصی، برند معتبر و ارتباط مستقیم با خریدار نهایی صادر شود، بخش بزرگ‌تری از ارزش افزوده می‌تواند در مرحله بسته‌بندی، بازاریابی و توزیع خارج از کشور ایجاد شود.
در مقابل، فشارهای مربوط به تعهد ارزی، اختلاف بر سر ارزش پایه صادراتی و تعرفه بازارهای مقصد می‌تواند فعالیت صادرکننده رسمی را پرهزینه‌تر کند.
رشد تولید افغانستان نیز این مسئله را جدی‌تر کرده است. مزیت تاریخی ایران در تولید زعفران به‌تنهایی تضمین‌کننده حفظ بازار نیست؛ قابلیت رهگیری محصول، برندینگ، استاندارد، فرآوری و شبکه فروش خارجی به همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند.
برای سرمایه‌گذاران این زنجیره نیز فرصت اصلی الزاماً در توسعه سطح زیرکشت نیست. فرآوری تخصصی، بسته‌بندی صادراتی، آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت، فناوری رهگیری، برندینگ و توسعه شبکه فروش در کشورهای هدف می‌توانند حلقه‌هایی باشند که ظرفیت ایجاد ارزش افزوده بیشتری دارند.
